ΜΑΚΒΕΘ — ΟΥΙΛΙΑΜ ΣΑΙΞΠΗΡ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΑΡΧΕΤΥΠΟ ΤΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΚΙΑΣ
Γραμμένος γύρω στο 1606, ο ΜΑΚΒΕΘ είναι η πιο σκοτεινή, πυκνή και ψυχολογικά αμείλικτη τραγωδία του ΟΥΙΛΙΑΜ ΣΑΙΞΠΗΡ. Στο επίκεντρό της δεν βρίσκεται απλώς μια ιστορία προδοσίας, αλλά η γέννηση της Σκιάς μέσα στην ανθρώπινη ψυχή: η στιγμή όπου μια κρυφή επιθυμία συναντά την υπόσχεση της εξουσίας και μετατρέπει έναν γενναίο πολεμιστή σε τύραννο, και μια φιλόδοξη σύζυγο σε όργανο της ίδιας της της ενοχής.
Στη σκηνή παρελαύνουν αρχέτυπα που επιστρέφουν σε κάθε εποχή: οι Τρεις Μάγισσες ως φωνή του πεπρωμένου και του ασυνείδητου, ο Ήρωας που διαφθείρεται από τη φιλοδοξία, η Σκοτεινή Σύζυγος που ξυπνά το αδίστακτο ένστικτο, και ο Αθώος Βασιλιάς που πέφτει θύμα της εμπιστοσύνης του.
ΠΡΑΞΗ Α΄ — Ο ΣΠΟΡΟΣ ΤΗΣ ΠΡΟΦΗΤΕΙΑΣ
Σκηνή 1 — Έρημος τόπος. Αστραπές και βροντές. Τρεις Μάγισσες συναντιούνται μέσα στην καταιγίδα
πριν κοπάσει η μάχη. Ορίζουν το επόμενο ραντεβού τους στο ηλιοβασίλεμα, εκεί όπου θα συναντήσουν τον Μάκβεθ.
«Το όμορφο είναι άσχημο, και το άσχημο όμορφο· πετάμε μες στην ομίχλη και στον θολό αέρα.»
Σκηνή 2 — Στρατόπεδο κοντά στο Φόρες. Ένας αιμόφυρτος λοχαγός φέρνει στον βασιλιά της Σκωτίας, Ντάνκαν, τα νέα από το πεδίο της μάχης. Ο στρατηγός Μάκβεθ, μαζί με τον φίλο του Μπάνκο, συνέτριψε τους επαναστάτες και τους Νορβηγούς εισβολείς. Ο Ντάνκαν, γεμάτος ευγνωμοσύνη, αποφασίζει να τιμήσει τον Μάκβεθ δίνοντάς του τον τίτλο του Άρχοντα του Κόντορ, αφού ο προηγούμενος άρχοντας πρόδωσε το στέμμα.
Σκηνή 3 — Ερημιά. Βροντές. Καθώς ο Μάκβεθ και ο Μπάνκο επιστρέφουν νικητές, οι Τρεις Μάγισσες φράζουν τον δρόμο τους και χαιρετούν τον Μάκβεθ με τρεις τίτλους: Άρχοντας του Γκλάμις, Άρχοντας του Κόντορ, και μελλοντικός Βασιλιάς. Στον Μπάνκο προφητεύουν πως ο ίδιος δεν θα βασιλέψει, μα από τη γενιά του θα βγουν
βασιλιάδες. Πριν προλάβουν να ρωτήσουν περισσότερα, οι μάγισσες διαλύονται στον αέρα. Λίγο αργότερα, απεσταλμένοι του βασιλιά φτάνουν και αναγγέλλουν στον Μάκβεθ τον νέο του τίτλο: Άρχοντας του Κόντορ. Η πρώτη προφητεία βγήκε αληθινή, και στον νου του Μάκβεθ γεννιέται για πρώτη φορά η σκοτεινή σκέψη του φόνου.Σκηνή 4 — Το παλάτι του Φόρες. Ο βασιλιάς Ντάνκαν υποδέχεται θερμά τον Μάκβεθ και τον Μπάνκο, αλλά ταυτόχρονα ορίζει διάδοχο του θρόνου τον πρωτότοκο γιο του, Μάλκολμ. Για τον Μάκβεθ, ο Μάλκολμ γίνεται ξαφνικά ένα εμπόδιο που πρέπει είτε να υπερπηδήσει είτε να γκρεμίσει. Ο βασιλιάς ανακοινώνει πως θα επισκεφθεί το κάστρο του Μάκβεθ στο Ινβερνές.
Σκηνή 5 — Το κάστρο του Μάκβεθ στο Ινβερνές. Η Λαίδη Μάκβεθ διαβάζει το γράμμα του συζύγου της για την προφητεία των μαγισσών. Γνωρίζει καλά τη φύση του άντρα της: φοβάται πως έχει πολλή καλοσύνη για να πάρει τον πιο σύντομο, ματωμένο δρόμο προς το στέμμα. Όταν μαθαίνει πως ο βασιλιάς Ντάνκαν έρχεται να διανυκτερεύσει στο κάστρο τους, επικαλείται τις σκοτεινές δυνάμεις να σκληρύνουν την ψυχή της.
«Ελάτε, πνεύματα που υπηρετείτε σκέψεις φονικές, αφαιρέστε μου τη γυναικεία φύση και γεμίστε με από την κορφή ως τα νύχια με την πιο ωμή σκληρότητα. Πυκνώστε το αίμα μου, κλείστε κάθε δίοδο στη συμπόνια, μην αφήσετε καμία τύψη να σείσει τον άγριο σκοπό μου.»
Μόλις φτάνει ο Μάκβεθ, εκείνη αναλαμβάνει να οργανώσει το έγκλημα, ζητώντας του να δείχνει φιλόξενος και αθώος, μα από κάτω να κρύβεται σαν το φίδι.
Σκηνή 6 — Μπροστά στο κάστρο του Μάκβεθ. Ο βασιλιάς Ντάνκαν φτάνει με τη συνοδεία του, μαγεμένος από τον καθαρό αέρα και τη γαλήνη του κάστρου. Η Λαίδη Μάκβεθ τον υποδέχεται με άψογη ευγένεια και υποκριτική αφοσίωση.
Σκηνή 7 — Αίθουσα στο κάστρο του Μάκβεθ. Μόνος του, ο Μάκβεθ ζυγίζει τους λόγους για να μην σκοτώσει τον Ντάνκαν: είναι συγγενής του, βασιλιάς του, φιλοξενούμενός του, και ένας δίκαιος άρχοντας. Αποφασίζει να κάνει πίσω. Τότε μπαίνει η Λαίδη Μάκβεθ, χτυπά τον ανδρισμό και το θάρρος του, και του δείχνει το σχέδιο: θα μεθύσουν τους φρουρούς του βασιλιά και θα ρίξουν σε εκείνους την ευθύνη του φόνου. Ο Μάκβεθ υποκύπτει.
«Είμαι αποφασισμένος, και τεντώνω κάθε νεύρο του σώματός μου για τούτη τη φρικτή πράξη. Πάμε να ξεγελάσουμε την ώρα με το πιο γλυκό μας πρόσωπο· η ψεύτικη όψη πρέπει να κρύβει όσα γνωρίζει η ψεύτικη καρδιά.»
Όταν η φιλοδοξία ψιθυρίζει, ποιος φταίει περισσότερο; Εκείνος που σπέρνει την ιδέα ή εκείνος που αποφασίζει να την ποτίσει με αίμα;
ΜΑΚΒΕΘ — ΟΥΙΛΙΑΜ ΣΑΙΞΠΗΡΠΡΑΞΗ Β΄ — Η ΝΥΧΤΑ ΤΟΥ ΦΟΝΟΥ ΚΑΙ Η ΑΥΠΝΗ ΕΝΟΧΗ
Στη δεύτερη πράξη, το έργο βυθίζεται στο σκοτάδι της νύχτας. Η πράξη της προδοσίας παύει να είναι σκέψη και γίνεται σάρκα, αίμα και αμετάκλητη ρήξη με τη φυσική τάξη. Εδώ γεννιέται το αρχέτυπο της Ενοχής — εκείνης της εσωτερικής φωνής που δεν σβήνει με νερό, αλλά στερεί τον ύπνο και δηλητηριάζει κάθε επόμενη ανάσα.
Σκηνή 1 — Αυλή στο κάστρο του Ινβερνές. Είναι περασμένα μεσάνυχτα, χωρίς φεγγάρι και χωρίς άστρα. Ο Μπάνκο και ο γιος του, ο Φληνς, συναντούν τον Μάκβεθ πριν αποσυρθούν. Ο Μπάνκο ομολογεί πως βασανίζεται από σκοτεινές σκέψεις για τις Τρεις Μάγισσες, ενώ ο Μάκβεθ προσποιείται αδιαφορία. Μόλις μένει μόνος, η φαντασία του Μάκβεθ αρχίζει να ραγίζει: βλέπει μπροστά του ένα αιωρούμενο ματωμένο στιλέρι να του δείχνει τον δρόμο προς την κάμαρα του βασιλιά Ντάνκαν.
«Είναι αυτό ένα στιλέρι που βλέπω μπροστά μου, με τη λαβή γυρισμένη προς το χέρι μου; Έλα, να σε πιάσω. Δεν σ’ έχω, κι όμως σε βλέπω ακόμα. Δεν είσαι, μοιραίο όραμα, αισθητό στο άγγιγμα όπως είσαι στην όραση; Ή μήπως είσαι μόνο ένα στιλέρι του μυαλού, ψεύτικο πλάσμα που γεννιέται απ’ τον πυρετό του εγκεφάλου;»
Μια καμπάνα χτυπά — το σύνθημα της Λαίδης Μάκβεθ πως το ποτό έπιασε στους φρουρούς. Ο Μάκβεθ προχωρά προς το έγκλημα.
Σκηνή 2 — Η ίδια αυλή. Η Λαίδη Μάκβεθ περιμένει με κομμένη την ανάσα, ακούγοντας την κουκουβάγια να κρώζει. Ο Μάκβεθ βγαίνει από την κάμαρα του βασιλιά κρατώντας ακόμα τα ματωμένα στιλέρια, συγκλονισμένος. Πιστεύει πως άκουσε μια φωνή να φωνάζει μέσα στη νύχτα: «Μην κοιμάστε πια! Ο Μάκβεθ δολοφονεί τον ύπνο!». Αρνείται να γυρίσει πίσω για να αφήσει τα στιλέρια δίπλα στους κοιμισμένους φρουρούς. Η Λαίδη Μάκβεθ τον επιπλήττει για τη δειλία του, παίρνει τα στιλέρια και πασαλείβει με αίμα τους φρουρούς. Ξαφνικά, ένα δυνατό χτύπημα στην πύλη του κάστρου ταράζει τη νύχτα. Ο Μάκβεθ κοιτά τα χέρια του, νιώθοντας πως ούτε όλοι οι ωκεανοί του Ποσειδώνα δεν αρκούν να τα ξεπλύνουν, ενώ εκείνη απαντά ψυχρά πως λίγο νερό τους καθαρίζει από την πράξη.
Σκηνή 3 — Η πύλη του κάστρου. Ένας μεθυσμένος θυρωρός, παραπονούμενος για το κρύο, φαντάζεται τον εαυτό του φύλακα της πύλης της Κόλασης, προσφέροντας μια σαρκαστική, γκροτέσκα ανάσα πριν αποκαλυφθεί η φρίκη. Ανοίγει την πύλη στον Μακντάφ και τον Λένοξ. Ο Μακντάφ πηγαίνει να ξυπνήσει τον βασιλιά Ντάνκαν και επιστρέφει έντρομος φωνάζοντας πως το ιερό σώμα του βασιλιά σφαγιάστηκε. Το κάστρο ξυπνά μέσα στον πανικό. Ο Μάκβεθ, υποκρινόμενος οργή, σκοτώνει επί τόπου τους δύο φρουρούς ώστε να μην προλάβουν να μιλήσουν, ενώ η Λαίδη Μάκβεθ προσποιείται πως λιποθυμά. Οι δύο γιοι του βασιλιά, ο Μάλκολμ και ο Ντόναλμπεϊν, καταλαβαίνουν πως βρίσκονται σε θανάσιμο κίνδυνο και αποφασίζουν να δραπετεύσουν κρυφά — ο ένας στην Αγγλία και ο άλλος στην Ιρλανδία.
Σκηνή 4 — Έξω από το κάστρο. Ένας Γέροντας και ο ευγενής Ρος σχολιάζουν τα αφύσικα σημάδια που συνόδευσαν τη νύχτα του φόνου: το σκοτάδι έπνιξε τη μέρα, μια κουκουβάγια σκότωσε ένα γεράκι και τα άλογα του Ντάνκαν αγρίεψαν και κατασπάραξαν το ένα το άλλο. Ο Μακντάφ φέρνει τα νέα: η φυγή των γιων του βασιλιά τούς έκανε να φαίνονται ύποπτοι για πατροκτονία, κι έτσι ο Μάκβεθ ανακηρύχθηκε βασιλιάς και αναχώρησε για να στεφθεί στη Σκόουν. Ο Μακντάφ, όμως, αρνείται να παρευρεθεί στη στέψη.
Όταν ο άνθρωπος διαπράττει αυτό που δεν αναιρείται, τι χάνει πρώτο; Την αθωότητά του, τη γαλήνη του ύπνου του ή την ικανότητα να ξεχωρίζει την πραγματικότητα από τον φόβο;
ΜΑΚΒΕΘ — ΟΥΙΛΙΑΜ ΣΑΙΞΠΗΡΠΡΑΞΗ Γ΄ — ΤΟ ΣΤΕΜΜΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΧΑΡΙΖΕΙ ΕΙΡΗΝΗ
Στην τρίτη πράξη, ο Μάκβεθ έχει πια το στέμμα, μα ανακαλύπτει πως η κατάκτηση της εξουσίας δεν φέρνει ασφάλεια· φέρνει μόνο τον τρόμο της απώλειας. Εδώ κυριαρχεί το αρχέτυπο του Τυράννου που φυλακίζεται στον ίδιο του τον θρόνο, βλέποντας εχθρούς παντού και αναζητώντας στο έγκλημα τη λήθη του προηγούμενου εγκλήματος.
Σκηνή 1 — Το παλάτι του Φόρες. Ο Μπάνκο, μόνος στην αίθουσα, υποψιάζεται πως ο Μάκβεθ έφτασε στον θρόνο με άνομο τρόπο, μα θυμάται και την υπόσχεση των μαγισσών πως η δική του γενιά θα
γεννήσει βασιλιάδες. Ο Μάκβεθ και η Λαίδη Μάκβεθ τον προσκαλούν σε επίσημο δείπνο εκείνο το βράδυ. Μόλις μένει μόνος, ο Μάκβεθ ομολογεί τον φόβο του: σκότωσε τον Ντάνκαν και μόλυνε την ψυχή του μόνο και μόνο για να ανοίξει τον δρόμο στους απογόνους του Μπάνκο. Καλεί δύο δολοφόνους, τους δηλητηριάζει με μίσος εναντίον του Μπάνκο και τους διατάζει να σκοτώσουν τόσο τον ίδιο όσο και τον μικρό γιο του, τον Φληνς, μακριά από το παλάτι.
Σκηνή 2 — Άλλη αίθουσα του παλατιού. Η Λαίδη Μάκβεθ νιώθει το κενό της εξουσίας: πέτυχαν τα πάντα, μα δεν κέρδισαν τίποτα, αφού ζουν μέσα στον διαρκή φόβο. Όταν μπαίνει ο Μάκβεθ, βασανισμένος από εφιάλτες και φθόνο για τον Ντάνκαν που κοιμάται πια ήσυχος στον τάφο του, εκείνη προσπαθεί να τον ηρεμήσει ενόψει του δείπνου. Ο Μάκβεθ της υπαινίσσεται πως απόψε θα γίνει μια φοβερή πράξη, χωρίς όμως να της αποκαλύψει το σχέδιο για τον Μπάνκο — πλέον δρα μόνος, βυθισμένος ολοκληρωτικά στο σκοτάδι.
«Το κακό που άρχισε με αίμα, με νέο αίμα μονάχα στεριώνει.»
Σκηνή 3 — Δασικό μονοπάτι κοντά στο παλάτι. Καθώς πέφτει το σούρουπο, ένας τρίτος μυστηριώδης δολοφόνος ενώνεται με τους δύο πρώτους. Ο Μπάνκο και ο Φληνς πλησιάζουν με έναν πυρσό. Οι δολοφόνοι επιτίθενται: ο Μπάνκο πέφτει νεκρός φωνάζοντας στον γιο του να σωθεί, και ο νεαρός Φληνς καταφέρνει να ξεφύγει μέσα στη νύχτα.
Σκηνή 4 — Μεγάλη αίθουσα δεξιώσεων στο παλάτι. Το βασιλικό συμπόσιο ξεκινά. Ένας από τους δολοφόνους εμφανίζεται κρυφά στην πόρτα με αίμα στο πρόσωπο και αναφέρει στον Μάκβεθ πως ο Μπάνκο είναι νεκρός, αλλά ο Φληνς διέφυγε. Ο Μάκβεθ νιώθει ξανά παγιδευμένος. Όταν γυρίζει στο τραπέζι για να καθίσει, βλέπει στη θέση του το ματωμένο φάντασμα του Μπάνκο να τον κοιτάζει. Ο Μάκβεθ χάνει τον έλεγχο μπροστά στους έντρομους άρχοντες, φωνάζοντας και τρέμοντας απέναντι σε μια άδεια καρέκλα που μόνο εκείνος βλέπει. Η Λαίδη Μάκβεθ προσπαθεί μάταια να καλύψει την κατάρρευσή του ως παλιά αρρώστια και αναγκάζεται να διαλύσει το δείπνο. Αφού φεύγουν οι καλεσμένοι, ο Μάκβεθ αποφασίζει πως αύριο κιόλας θα αναζητήσει ξανά τις Τρεις Μάγισσες για να μάθει τα χειρότερα.
Σκηνή 5 — Ερημιά. Βροντές. Η Εκάτη, η θεά της μαγείας, συναντά τις Τρεις Μάγισσες και τις επιπλήττει που έπαιξαν με τη μοίρα του Μάκβεθ χωρίς τη δική της συμμετοχή. Τις διατάζει να ετοιμάσουν νέα ξόρκια και απατηλές οπτασίες που θα γεμίσουν τον Μάκβεθ με ψεύτικη σιγουριά, οδηγώντας τον έτσι στην καταστροφή του.
Σκηνή 6 — Το παλάτι του Φόρες. Ο Λένοξ και ένας άλλος Σκωτσέζος άρχοντας συζητούν με πικρή ειρωνεία για τους βολικούς «φόνους» γύρω από τον Μάκβεθ. Μαθαίνουμε πως ο Μάλκολμ βρίσκεται στην αυλή του βασιλιά της Αγγλίας, όπου τον υποδέχτηκαν με τιμές, και πως ο Μακντάφ έφυγε κι εκείνος για την Αγγλία ώστε να ζητήσει στρατιωτική βοήθεια και να ελευθερώσει τη Σκωτία από τον τύραννο.
Πόσο κοστίζει ένας θρόνος όταν για να τον κρατήσεις πρέπει να φοβάσαι ακόμη και τη σκιά των νεκρών φίλων σου;
ΜΑΚΒΕΘ — ΟΥΙΛΙΑΜ ΣΑΙΞΠΗΡΠΡΑΞΗ Δ΄ — ΟΙ ΑΠΑΤΗΛΕΣ ΠΡΟΦΗΤΕΙΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΙΜΑ ΤΩΝ ΑΘΩΩΝ
Στην τέταρτη πράξη, ο Μάκβεθ παραδίδεται ολοκληρωτικά στην αυταπάτη της παντοδυναμίας. Εδώ δεσπόζει το αρχέτυπο της Ύβρεως και της Τυφλής Βεβαιότητας: ο ήρωας ακούει μόνο όσα τρέφουν την αλαζονεία του, αδυνατώντας να δει την παγίδα πίσω από τα χρησμικά λόγια, ενώ ταυτόχρονα γεννιέται απέναντί του η δύναμη της Δίκαιης Νέμεσης.
Σκηνή 1 — Σκοτεινό σπήλαιο. Στη μέση ένα καζάνι που βράζει. Οι Τρεις Μάγισσες ρίχνουν παράξενα, δυσοίωνα υλικά στο καζάνι τους, υφαίνοντας το ξόρκι που διέταξε η Εκάτη. Ο Μάκβεθ εισβάλλει στο σπήλαιο και απαιτεί να μάθει το μέλλον του, αδιαφορώντας ακόμη κι αν καταρρεύσει ο κόσμος γύρω του. Οι μάγισσες καλούν τρία οράματα:
Ένα οπλισμένο κεφάλι, που τον προειδοποιεί να φυλάγεται από τον Μακντάφ, τον Άρχοντα του Φάιφ.
Ένα ματωμένο παιδί, που του λέει να είναι ατρόμητος, γιατί κανένας άνθρωπος γεννημένος από γυναίκα δεν μπορεί να βλάψει τον Μάκβεθ.
Ένα στεφανωμένο παιδί με ένα κλαδί δέντρου στο χέρι, που διακηρύσσει πως ο Μάκβεθ δεν θα νικηθεί ποτέ, ωσότου το μεγάλο δάσος του Μπέρναμ βαδίσει εναντίον του στον λόφο του Ντανσινέιν.
Γεμάτος ψεύτικη αίσθηση ασφάλειας, ο Μάκβεθ ρωτά αν θα βασιλέψει ποτέ η γενιά του Μπάνκο. Οι μάγισσες του δείχνουν μια πομπή οκτώ βασιλιάδων, με τελευταίο τον ίδιο τον Μπάνκο να κρατά έναν καθρέφτη που πολλαπλασιάζει τους απογόνους του, πριν εξαφανιστούν. Αμέσως μετά, ο Λένοξ φέρνει την είδηση πως ο Μακντάφ διέφυγε στην Αγγλία. Ο Μάκβεθ ορκίζεται πως στο εξής κάθε σκέψη του θα γίνεται αμέσως πράξη, και αποφασίζει να εξοντώσει τη γυναίκα και τα παιδιά του Μακντάφ.
Σκηνή 2 — Το κάστρο του Μακντάφ στο Φάιφ. Η Λαίδη Μακντάφ θρηνεί και αγανακτεί που ο σύζυγός της έφυγε για την Αγγλία αφήνοντας την οικογένειά του απροστάτευτη. Συνομιλεί τρυφερά με τον μικρό της γιο, ώσπου ένας άγνωστος αγγελιαφόρος τρέχει να τους προειδοποιήσει να φύγουν αμέσως. Είναι όμως αργά: οι δολοφόνοι του Μάκβεθ εισβάλλουν στο κάστρο και σφάζουν άγρια τον μικρό γιο και τη μητέρα του.
Σκηνή 3 — Αγγλία. Μπροστά στο παλάτι του βασιλιά. Ο Μακντάφ συναντά τον εξόριστο διάδοχο Μάλκολμ, προσπαθώντας να τον πείσει να επιστρέψει στη Σκωτία και να ανατρέψει τον τύραννο. Ο Μάλκολμ, φοβούμενος μήπως ο Μακντάφ είναι παγίδα του Μάκβεθ, τον δοκιμάζει παριστάνοντας πως ο ίδιος είναι γεμάτος απληστία, λαγνεία και αδικία — χειρότερος κι από τον Μάκβεθ. Όταν ο Μακντάφ απελπίζεται για την τύχη της πατρίδας τους, ο Μάλκολμ πείθεται για την ακεραιότητά του, αποκαλύπτει την αλήθεια και του ανακοινώνει πως ο βασιλιάς της Αγγλίας τούς έχει ήδη παραχωρήσει στρατό δέκα χιλιάδων ανδρών. Τότε φτάνει ο Ρος από τη Σκωτία και φέρνει στον Μακντάφ το συντριπτικό νέο της σφαγής της γυναίκας και των παιδιών του. Ο πόνος του Μακντάφ μετατρέπεται σε άσβεστη δίψα για δικαιοσύνη και εκδίκηση.
«Το βάρος του πόνου σου ας γίνει τώρα το ακόνι του σπαθιού σου. Μετάτρεψε τη θλίψη σε οργή· μην αμβλύνεις την καρδιά, άναψέ την.»
Όταν ο άνθρωπος ακούει μόνο όσα θέλει να πιστέψει, πόσο κοντά βρίσκεται στην πτώση του;
ΜΑΚΒΕΘ — ΟΥΙΛΙΑΜ ΣΑΙΞΠΗΡΠΡΑΞΗ Ε΄ — Η ΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΨΕΥΔΑΙΣΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΝΥΧΤΑΣ
Στην τελευταία πράξη, κάθε ψεύτικη βεβαιότητα καταρρέει. Οι προφητείες των μαγισσών εκπληρώνονται με τον πιο κυριολεκτικό και απρόσμενο τρόπο, αποκαλύπτοντας πως ο άνθρωπος που πίστεψε ότι νίκησε τη μοίρα είχε απλώς παγιδευτεί στα δικά του λόγια. Εδώ ολοκληρώνεται το αρχέτυπο της Τραγικής Κάθαρσης: η συνείδηση συντρίβεται κάτω από το βάρος της ενοχής και η φυσική τάξη αποκαθίσταται μέσα από τη θυσία και την αλήθεια.
Σκηνή 1 — Το κάστρο του Ντανσινέιν. Ένας γιατρός και μια κυρία της αυλής παρακολουθούν τη Λαίδη Μάκβεθ να υπνοβατεί μέσα στη νύχτα. Η γυναίκα που κάποτε χλεύαζε τον φόβο τώρα τρίβει μανιωδώς τα χέρια της προσπαθώντας να σβήσει μια αόρατη κηλίδα αίματος, ψιθυρίζοντας αποσπάσματα από τους φόνους του Ντάνκαν, του Μπάνκο και της οικογένειας του Μακντάφ. Ο γιατρός συνειδητοποιεί πως η αρρώστια της δεν θεραπεύεται με φάρμακα — είναι πληγή της ψυχής.
«Βγες, καταραμένη κηλίδα! Βγες, σου λέω!... Όλα τα αρώματα της Αραβίας δεν θα γλυκάνουν τούτο το μικρό χέρι.»
Σκηνή 2 — Εξοχή κοντά στο Ντανσινέιν. Οι Σκωτσέζοι ευγενείς που επαναστάτησαν εναντίον του Μάκβεθ βαδίζουν προς το δάσος του Μπέρναμ για να ενωθούν με τον αγγλικό στρατό του Μάλκολμ και του Μακντάφ. Περιγράφουν τον Μάκβεθ σαν έναν απελπισμένο τύραννο που νιώθει τον βασιλικό μανδύα να κρέμεται χαλαρός πάνω του, σαν ρούχο γίγαντα σε κλέφτη νάνο.
Σκηνή 3 — Αίθουσα στο κάστρο του Ντανσινέιν. Ο Μάκβεθ αρνείται να φοβηθεί, στηριγμένος ακόμη στις δύο προφητείες: πως δεν θα νικηθεί ώσπου να κινηθεί το δάσος του Μπέρναμ και πως κανείς γεννημένος από γυναίκα δεν μπορεί να τον βλάψει. Όταν ο γιατρός τού αναφέρει την ψυχική κατάρρευση της Λαίδης Μάκβεθ, εκείνος τον ρωτά πικρά αν μπορεί να ξεριζώσει τη θλίψη από τη μνήμη, και ζητά να του φορέσουν την πανοπλία του.
Σκηνή 4 — Εξοχή κοντά στο δάσος του Μπέρναμ. Ο Μάλκολμ, ο Μακντάφ και οι σύμμαχοί τους φτάνουν στο δάσος του Μπέρναμ. Για να κρύψουν τον πραγματικό αριθμό των στρατιωτών τους, ο Μάλκολμ διατάζει κάθε άντρα να κόψει από ένα κλαδί δέντρου και να το κρατά μπροστά του καθώς προελαύνουν προς το κάστρο.
Σκηνή 5 — Μέσα στο κάστρο του Ντανσινέιν. Μια κραυγή γυναικών ακούγεται από τα ενδότερα: η Λαίδη Μάκβεθ πέθανε. Ο Μάκβεθ δέχεται την είδηση με απόλυτη υπαρξιακή νέκρωση, νιώθοντας πως η ζωή έχασε κάθε νόημα και μετατράπηκε σε μια φευγαλέα σκιά.
«Το αύριο, και το αύριο, και το αύριο, σέρνεται με τούτο το μικρό βήμα από μέρα σε μέρα ως την τελευταία συλλαβή του γραμμένου χρόνου· και όλα τα χθες μας φώτισαν στους ανόητους τον δρόμο προς τον σκονισμένο θάνατο. Σβήσε, σβήσε, σύντομο κερί! Η ζωή δεν είναι παρά μια σκιά που περπατά, ένας καημένος θεατρίνος που κομπάζει και αγωνιά την ώρα του πάνω στη σκηνή, κι ύστερα δεν ακούγεται πια· είναι ένα παραμύθι ειπωμένο από έναν ηλίθιο, γεμάτο ήχο και μανία, που δεν σημαίνει τίποτα.»
Αμέσως μετά, ένας σκοπός αναγγέλλει έντρομος πως το δάσος του Μπέρναμ φαίνεται να κινείται προς το κάστρο. Η πρώτη προφητεία γκρεμίζεται και ο Μάκβεθ βγαίνει να πολεμήσει μέχρι θανάτου.
Σκηνή 6, 7 & 8 — Το πεδίο της μάχης μπροστά στο κάστρο. Οι σύμμαχοι ρίχνουν τα κλαδιά και επιτίθενται. Ο Μάκβεθ πολεμά σαν αγριεμένο θηρίο, ώσπου βρίσκεται πρόσωπο με πρόσωπο με τον Μακντάφ. Ο Μάκβεθ του φωνάζει πως χάνει τον κόπο του, γιατί κανείς γεννημένος από γυναίκα δεν μπορεί να τον σκοτώσει. Τότε ο Μακντάφ αποκαλύπτει την αλήθεια: δεν γεννήθηκε φυσιολογικά από γυναίκα, μα αποσπάστηκε πρόωρα από την κοιλιά της μητέρας του. Και η τελευταία αυταπάτη του Μάκβεθ σβήνει. Αρνούμενος να παραδοθεί και να γίνει θέαμα εξευτελισμού, ρίχνεται στη μάχη και πέφτει νεκρός από το σπαθί του Μακντάφ. Ο Μακντάφ φέρνει το κεφάλι του τυράννου στον Μάλκολμ, ο οποίος ανακηρύσσεται νόμιμος βασιλιάς της Σκωτίας, καλώντας όλους να επιστρέψουν στη Σκόουν για τη στέψη και την αποκατάσταση της ειρήνης.
Στο τέλος, δεν νίκησαν οι μάγισσες — νίκησε η ίδια η ανθρώπινη ψυχή, που δεν αντέχει να ζει ατιμώρητη μέσα στο ψέμα και το αίμα.
Η ΚΑΤΑΡΑ ΣΤΟΝ ΜΑΚΒΕΘ — ΤΟ ΑΡΧΕΤΥΠΟ ΤΗΣ ΑΠΑΓΟΡΕΥΜΕΝΗΣ ΛΕΞΗΣ
Στην ιστορία του θεάτρου, λίγα έργα κουβαλούν τόσο έντονα τη φήμη της «κατάρας» όσο ο ΜΑΚΒΕΘ του ΟΥΙΛΙΑΜ ΣΑΙΞΠΗΡ. Στα παρασκήνια, οι ηθοποιοί συχνά αποφεύγουν να προφέρουν τον τίτλο του έργου μέσα στο θέατρο, μιλώντας για «το σκωτσέζικο έργο» — κι αν κάποιος ξεφύγει, λέγεται πως πρέπει να βγει έξω, να γυρίσει τρεις φορές, να φτύσει (ή να χτυπήσει ξύλο) και να πει μια φράση καθαρμού πριν επιστρέψει.
Πέρα από τις θεατρικές δεισιδαιμονίες, η «κατάρα» του ΜΑΚΒΕΘ αγγίζει ένα βαθύτερο ψυχολογικό και αρχετυπικό μοτίβο: την κατάρα της λέξης που καλεί τη Σκιά. Ο λόγος που εκστομίζεται —η προφητεία των μαγισσών, ο όρκος της φιλοδοξίας, η υπόσχεση του αίματος— δεν μένει μετέωρος· αποκτά βάρος μέσα στη συνείδηση εκείνου που τον ακούει και γίνεται αυτοεκπληρούμενη παγίδα.
Στο ίδιο το έργο, η πραγματική κατάρα δεν είναι εξωτερική. Είναι εσωτερική:
Είναι το στέμμα που βαραίνει σαν σίδερο όταν κερδίζεται με προδοσία.
Είναι ο ύπνος που χάνεται και τα χέρια που δεν ξεπλένονται ποτέ από την ενοχή.
Είναι η στιγμή όπου ο άνθρωπος πιστεύει πως διατάζει τη μοίρα, ενώ στην πραγματικότητα ακολουθεί τον ίδιο τον όλεθρό του.
Η ΠΡΩΤΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΜΑΚΒΕΘ — ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
Η πρώτη καταγεγραμμένη παράσταση του ΜΑΚΒΕΘ του ΟΥΙΛΙΑΜ ΣΑΙΞΠΗΡ τοποθετείται χρονικά γύρω στο 1606–1611 (με την ακριβέστερη μαρτυρία να προέρχεται από το ημερολόγιο του αστρολόγου και γιατρού Σάιμον Φόρμαν τον Απρίλιο του 1611 στο θέατρο Globe του Λονδίνου).
Το έργο γράφτηκε στην αρχή της βασιλείας του Ιακώβου Α΄ της Αγγλίας (πρώην Ιακώβου ΣΤ΄ της Σκωτίας), γεγονός που καθόρισε βαθιά τόσο την επιλογή της σκωτσέζικης ιστορίας όσο και τη σκηνική του γλώσσα.
1. Το ιστορικό και σκηνικό πλαίσιο της εποχής
Ο βασιλιάς και η σκωτσέζικη παράδοση: Ο Ιάκωβος Α΄ συνδεόταν γενεαλογικά με τον ιστορικό Μπάνκο (κατά τον θρύλο της εποχής) και έτρεφε έντονο ενδιαφέρον για τη δαιμονολογία και τη μαγεία, έχοντας μάλιστα γράψει τη πραγματεία Daemonologie (1597). Η επιλογή ενός σκοτεινού σκωτσέζικου μύθου λειτουργούσε ταυτόχρονα ως φόρος τιμής στη βασιλική καταγωγή και ως προειδοποίηση ενάντια στην αποστασία και την τυραννία.
Το ελισαβετιανό / ιακωβιανό θέατρο: Στο θέατρο Globe οι παραστάσεις γίνονταν το απόγευμα με φυσικό φως ημέρας, χωρίς ηλεκτροφωτισμό και με λιτό, συμβολικό σκηνικό. Αυτό σήμαινε πως η νύχτα, η καταιγίδα, το σκοτάδι του κάστρου και ο τρόμος έπρεπε να χτίζονται κυρίως μέσα από τον λόγο, τον ρυθμό του ιαμβικού πεντάμετρου, τους ήχους (βροντές, τύμπανα, καμπάνες) και τη σκηνοθετική φαντασία των θεατών.
Οι ερμηνευτές: Στον θίασο του Σαίξπηρ, τους King's Men, τον πρωταγωνιστικό ρόλο του Μάκβεθ ερμήνευε κατά πάσα πιθανότητα ο κορυφαίος τραγωδός Ρίτσαρντ Μπάρμπεϊτζ, ενώ τους γυναικείους ρόλους —όπως τη Λαίδη Μάκβεθ— έπαιζαν νεαροί άνδρες ηθοποιοί, σύμφωνα με τη θεατρική σύμβαση της εποχής.
2. Πώς δούλεψε δραματουργικά η πρώτη παράσταση
Είσοδος κατευθείαν στη δίνη: Ο Σαίξπηρ δεν ξεκινά με αργή έκθεση. Ανοίγει αμέσως με αστραπές, βροντές και τις Τρεις Μάγισσες, βυθίζοντας το κοινό από το πρώτο λεπτό σε έναν κόσμο όπου τα όρια ανάμεσα στο φυσικό και το υπερφυσικό έχουν ήδη θολώσει.
Η σύγκρουση λόγου και πράξης: Στην πρώτη παράσταση, η ένταση δεν βρισκόταν απλώς στις μάχες ή στις δολοφονίες, αλλά στην εσωτερική ταλάντωση του Μάκβεθ και στη ρητορική πειθώ της Λαίδης Μάκβεθ. Η σκηνή όπου η Λαίδη Μάκβεθ καλεί τα πνεύματα να σκληρύνουν τη φύση της και έπειτα «λυγίζει» τον δισταγμό του άντρα της αποτελούσε τον δραματουργικό πυρήνα της πρώτης πράξης.
Ο ρόλος του φανταστικού και του υπερφυσικού: Για το κοινό του 17ου αιώνα, οι μάγισσες, το αιωρούμενο στιλέρι και το φάντασμα του Μπάνκο δεν ήταν απλές μεταφορές: άγγιζαν ζωντανές πεποιθήσεις και φόβους της εποχής για την τύχη, την προδοσία και την αταξία στο κράτος.
3. Το αρχέτυπο της «Πρώτης Φοράς» στο θέατρο
Η πρώτη παράσταση ενός έργου κουβαλά πάντα κάτι αρχετυπικό: το πέρασμα του κειμένου από τη μοναξιά του χαρτιού στη ζωντανή σύναξη με το κοινό. Στον ΜΑΚΒΕΘ, αυτή η πρώτη συνάντηση έγινε μέσα από μια τραγωδία μνήμης, φιλοδοξίας και ενοχής — ένα έργο που από την πρώτη του κιόλας σκηνική ζωή έδειξε πως μιλά όχι μόνο για έναν βασιλιά της Σκωτίας, αλλά για τον διαρκή πειρασμό της εξουσίας σε κάθε εποχή.
.jpeg)
.jpeg)
.jpeg)
.jpeg)



Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.