ΟΙ ΑΥΛΟΙ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΥΠΑΙΘΡΟΥ: ΜΙΑ ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ

Η ΦΛΟΓΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΑΠΟ ΤΟΝ JACOB SPON ΣΤΗ ΛΑΪΚΗ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΑ

Η ελληνική φλογέρα δεν είναι απλώς ένα μουσικό όργανο, αλλά ένα αντικείμενο που ενώνει τη φύση, τη θρησκεία και την τέχνη. Οι πληροφορίες που διασώζονται συνδυάζουν τις παρατηρήσεις των πρώτων περιηγητών με τις προφορικές παραδόσεις των Ελλήνων βοσκών. 1. Η ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΟΥ JACOB SPON (1675-1676) Στο βιβλίο του «VOYAGE D'ITALIE, DE DALMATIE, DE GRÈCE ET DU LEVANT» (Τόμος Ι, σελ. 263-264), ο Γάλλος περιηγητής καταγράφει την πρώτη συστηματική αναφορά στην κατασκευή αυλών από οστά στην Ελλάδα. Το Πρωτότυπο Κείμενο: «...leurs flûtes, dont les plus communes sont de roseau : mais ils en font aussi d’os d'ailes de pélicans, ou d'autres grands

oiseaux, qu'ils font blanchir & polir fort proprement...» Η Σημασία της Αναφοράς: Ο Spon εντυπωσιάζεται από την ικανότητα των νησιωτών και των βοσκών να μετατρέπουν τα οστά των φτερών του πελεκάνου σε όργανα που «λευκαίνουν και γυαλίζουν με μεγάλη επιμέλεια». Μας μεταφέρει την εικόνα μιας Ελλάδας όπου η μουσική ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινής επιβίωσης στην ύπαιθρο. https://archive.org/.../voyageditalie.../page/36/mode/2up... 2. Η ΛΑΪΚΗ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Ο ΕΞΑΓΝΙΣΜΟΣ Ενώ ο Spon εστιάζει στην εξωτερική εμφάνιση, η

ΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΗΣ CAPOEIRA, BERIMBAU

Το BERIMBAU αποτελεί το πλέον εμβληματικό μουσικό όργανο της βραζιλιάνικης παράδοσης, λειτουργώντας ως η «φωνή» και η «ψυχή» της CAPOEIRA. Πρόκειται για ένα μονόχορδο κρουστό τόξο με αφρικανικές ρίζες (συγκεκριμένα από την περιοχή της Ανγκόλα), το οποίο μεταφέρθηκε στη Βραζιλία από τους υπόδουλους Αφρικανούς.

BERIMBAU (1) Η Δομή και ο Ήχος Η κατασκευή του είναι απλή

ΤΟ ΜΟΝΟΧΟΡΔΟ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΑ: Η ΓΕΦΥΡΑ ΜΕΤΑΞΥ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ

Το μονόχορδο υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα επιστημονικά και μουσικά όργανα της αρχαιότητας, άρρηκτα συνδεδεμένο με τη διδασκαλία του μεγάλου φιλοσόφου ΠΥΘΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΣΑΜΙΟΥ. Για τους Πυθαγόρειους, δεν αποτελούσε απλώς ένα μέσο παραγωγής ήχου, αλλά ένα εργαλείο αποκωδικοποίησης των νόμων που διέπουν τη φύση. Η ΔΟΜΗ ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ Η κατασκευή του χαρακτηρίζεται από μια ιδιοφυή απλότητα. Αποτελείται από ένα επίμηκες ξύλινο ηχείο πάνω στο οποίο εκτείνεται μία μοναδική χορδή. Το κλειδί της λειτουργίας του βρίσκεται στον κινητό καβαλάρη, γνωστό και ως «μαγάδα». Μετακινώντας αυτόν τον καβαλάρη πάνω σε μια αριθμημένη κλίμακα –τον «κανόνα»– ο χρήστης μπορεί να μεταβάλλει το μήκος του τμήματος της χορδής που πάλλεται, αλλοιώνοντας έτσι το ύψος του τόνου με απόλυτο έλεγχο. Η ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΗΣ ΑΡΜΟΝΙΑΣ ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ Ο Πυθαγόρας χρησιμοποίησε το μονόχορδο για να αποδείξει ότι η μουσική αρμονία δεν είναι υποκειμενική, αλλά βασίζεται σε σταθερές μαθηματικές σχέσεις. Παρατήρησε ότι αν χωρίσουμε τη χορδή ακριβώς στη μέση, ο ήχος που παράγεται είναι μια οκτάβα υψηλότερος (αναλογία 2:1). Αντίστοιχα, η αναλογία 3:2 παράγει το διάστημα της πέμπτης και η αναλογία 4:3 το διάστημα της τετάρτης. Αυτές οι απλές αριθμητικές σχέσεις αποτέλεσαν τη βάση για τη δημιουργία της μουσικής κλίμακας όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΩΝ ΣΦΑΙΡΩΝ Για τη Σχολή του Πυθαγόρα, η σημασία του οργάνου ξεπερνούσε τα όρια της ακουστικής. Πίστευαν ότι ολόκληρο το σύμπαν είναι δομημένο με τις ίδιες αναλογίες που παράγουν τη μελωδία στη χορδή. Η διδασκαλία του μονόχορδου ήταν στην πραγματικότητα μια διδασκαλία για την παγκόσμια τάξη, όπου οι αριθμοί, τα αστέρια και οι νότες συνδέονται σε μια ενιαία, τέλεια αρμονία. Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Μέσα από τα έργα του Βοήθιου, του Πτολεμαίου και του Ευκλείδη, η γνώση για το μονόχορδο διασώθηκε στους αιώνες, αποτελώντας τον πρόγονο πολλών εγχόρδων οργάνων και το θεμέλιο της μουσικής θεωρίας. Ακόμα και σήμερα, η κατασκευή ενός μονόχορδου παραμένει η πιο γοητευτική μέθοδος για να κατανοήσει κανείς πώς η φυσική μετατρέπεται σε τέχνη.ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ: ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ «ΚΑΝΟΝΑ» Η γοητεία του μονόχορδου έγκειται στο ότι μπορεί να αναπαραχθεί ακόμα και σήμερα ως ένα όργανο-πείραμα. Με μια απλή ξύλινη βάση, μία μεταλλική χορδή και έναν τριγωνικό κινητό καβαλάρη, ο καθένας μπορεί να μετατραπεί σε ερευνητή του ήχου. Σημειώνοντας πάνω στο ξύλο τις ακριβείς αποστάσεις –για παράδειγμα, τα 75 εκατοστά για τη νότα Φα ή τα 66,7 για τη Σολ σε μια χορδή ενός μέτρου– ο ήχος παύει να είναι τυχαίος και γίνεται μαθηματική βεβαιότητα. Είναι η στιγμή που ο χρήστης αντιλαμβάνεται αισθητά την πυθαγόρεια «κατατομή», βλέποντας τη χορδή να μικραίνει και την οξύτητα του ήχου να ανεβαίνει σε απόλυτη συμφωνία με τους αριθμούς. ΟΙ ΠΗΓΕΣ ΠΟΥ ΔΙΕΣΩΣΑΝ ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ Αν και ο ίδιος ο Πυθαγόρας επέλεγε την προφορική διδασκαλία, η γνώση για το μονόχορδο έφτασε σε εμάς μέσα από πολύτιμα κείμενα που διέσχισαν τους αιώνες. Ο Νικόμαχος ο Γερασηνός στο «Εγχειρίδιον Αρμονικής» και ο Κλαύδιος Πτολεμαίος στα «Αρμονικά» του, περιέγραψαν το όργανο ως το απόλυτο κριτήριο της ακουστικής αλήθειας. Αργότερα, κατά τον Μεσαίωνα, ο Βοήθιος στο εμβληματικό έργο του «De Institutione Musica» παρουσίασε το μονόχορδο ως το θεμέλιο της μουσικής παιδείας, συνοδεύοντας τα κείμενά του με τις πρώτες ιστορικές αναπαραστάσεις του οργάνου που έχουμε στη διάθεσή μας. ΜΙΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ Το μονόχορδο δεν υπήρξε απλώς ένας πρόγονος του βιολιού ή του πιάνου. Υπήρξε η απόδειξη ότι ο κόσμος μας δεν είναι χαοτικός, αλλά διέπεται από μια εσωτερική, αρμονική δομή. Κάθε φορά που κάποιος μετακινεί τον καβαλάρη πάνω στη χορδή, αναπαράγει το ίδιο πείραμα που πριν από χιλιάδες χρόνια οδήγησε τον άνθρωπο στην κατανόηση της ομορφιάς μέσα από τη λογική.

Τα σκίτσα της μουσικής και η μουσική των σκίτσων ΔημήτρηςΤσιγάρας

https://organopaixtes.blogspot.com/

Το Θιαμπόλι είναι ένα είδος μικρής φλογέρας από λεπτό καλάμι. Το μήκος του είναι 20 με 25 εκατοστά με λοξοκομμένο το μέρος όπου φυσάει ο παίκτης και κλεισμένο με τον «πείρο», ένα είδος τάπας με λεπτή σχισμή για να περνά ο αέρας. Πάνω στον κύλινδρο και εκεί που τελειώνει ο πείρος ανοίγεται μια τετράγωνη συνήθως τρύπα και στη συνέχεια πιο κάτω έξι τρύπες μπροστά και μία πίσω που χρησιμεύουν για τη μελωδία.

BERIMBAU

ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ

Το

BERIMBAU αποτελεί το πλέον εμβληματικό μουσικό όργανο της βραζιλιάνικης παράδοσης, λειτουργώντας ως η «φωνή» και η «ψυχή» της CAPOEIRA. Πρόκειται για ένα μονόχορδο κρουστό τόξο με αφρικανικές ρίζες (συγκεκριμένα από την περιοχή της Ανγκόλα), το οποίο μεταφέρθηκε στη Βραζιλία από τους υπόδουλους Αφρικανούς.

BERIMBAU (1)

Η Δομή και ο Ήχος

Η κατασκευή του είναι απλή αλλά εξαιρετικά αποτελεσματική:

Το Τόξο (Verga): Ένα λυγισμένο ραβδί από ξύλο (συνήθως biriba), το οποίο δίνει την απαραίτητη τάση.

Η Χορδή (Arame): Ένα μεταλλικό σύρμα που τεντώνεται κατά μήκος του τόξου.

Το Ηχείο (Cabaça): Μια κούφια κολοκύθα στη βάση του οργάνου που ενισχύει τον ήχο και του δίνει το χαρακτηριστικό του χρώμα.

Τα Παρελκόμενα: Ο μουσικός κρούει τη χορδή με μια λεπτή μπαγκέτα (baqueta), κρατώντας ταυτόχρονα ένα μικρό υφαντό κρουστό (caxixi) και ένα νόμισμα ή πέτρα (dobrão) για να μεταβάλλει τον τόνο της χορδής.

Ο Ρόλος του στη Roda

Μέσα στον κύκλο της CAPOEIRA, το BERIMBAU δεν είναι απλό συνοδευτικό όργανο, αλλά ο απόλυτος «αρχηγός»:

Καθορίζει τον Ρυθμό: Ο μουσικός επιλέγει το toque (ρυθμό), ο οποίος υπαγορεύει στους παίκτες αν το παιχνίδι θα είναι αργό και στρατηγικό ή γρήγορο και επιθετικό.

Δίνει το Σύνθημα: Με τους ήχους του berimbau ξεκινά η ladainha (το εισαγωγικό τραγούδι) και δίνεται το τελικό σύνθημα για την είσοδο των παικτών στη ροδα.

Πέρα από την παραδοσιακή του χρήση, ο μοναδικός, σχεδόν υπνωτικός ήχος του BERIMBAU έχει επηρεάσει τη σύγχρονη παγκόσμια μουσική, βρίσκοντας θέση σε είδη όπως η jazz, η electronica (π.χ. CUT CHEMIST) και η world m

Στην εικόνα μπορούμε να διακρίνουμε τα εξής στοιχεία που το κάνουν να ξεχωρίζει:

Τα μέρη του Berimbau

Verga: Το ξύλινο κυρτό ραβδί που αποτελεί το σώμα του τόξου.

Arame: Το μεταλλικό σύρμα (χορδή) που τεντώνεται κατά μήκος της verga.

Cabaça: Η κολοκύθα στη βάση, η οποία λειτουργεί ως ηχείο για την ενίσχυση του ήχου.

Caxixi: Το μικρό υφαντό καλάθι (που φαίνεται δίπλα στο τόξο), το οποίο περιέχει σπόρους και χρησιμοποιείται ως κρουστό από το ίδιο χέρι που κρατά τη μπαγκέτα.

Dobrao ή Pedra: Το νόμισμα ή η πέτρα που χρησιμοποιείται για να πιέζει τη χορδή και να αλλάζει τον τόνο.

Baqueta: Το λεπτό ξύλινο ραβδί (μπαγκέτα) με το οποίο ο μουσικός κρούει τη χορδή.

Το Berimbau στην Capoeira

Όπως σωστά σημείωσες, το όργανο αυτό είναι η «καρδιά» της capoeira. Είναι αυτό που δίνει τον ρυθμό (toque) και ορίζει την ταχύτητα και το στυλ του παιχνιδιού μέσα στη "roda" (τον κύκλο).

Υπάρχουν τρεις τύποι berimbau ανάλογα με τον ήχο τους:

Gunga: Με τη μεγαλύτερη κολοκύθα και τον πιο βαθύ (μπάσο) ήχο.

Médio: Μεσαίου μεγέθους, που κρατά τον ρυθμό.

Viola: Με την πιο μικρή κολοκύθα και τον πιο οξύ ήχο, που χρησιμοποιείται για αυτοσχεδιασμούς.

1. Atabaque (Αταμπάκε) – Η Καρδιά

Το Atabaque είναι ένα μεγάλο, ψηλό τύμπανο, που μοιάζει λίγο με τα congas που βλέπουμε στη latin μουσική.

• Ο Ρόλος του: Είναι η «καρδιά» της μουσικής. Δίνει τον σταθερό, βαθύ χτύπο που νιώθεις στο στήθος. Αν το Atabaque σταματήσει, ο ρυθμός «αδυνατίζει» και οι παίκτες χάνουν το πάτημά τους.

• Πώς παίζεται: Ο μουσικός το χτυπάει με τα χέρια, συνήθως όρθιος, και κρατάει το βασικό τέμπο.

2. Pandeiro (Παντέιρο) – Ο Αέρας

Το Pandeiro μοιάζει με το δικό μας ντέφι, αλλά είναι πολύ πιο εξελιγμένο τεχνικά.

• Ο Ρόλος του: Προσθέτει «αέρα» και ταχύτητα. Ενώ το Atabaque δίνει τον βαρύ ήχο, το Pandeiro γεμίζει τα κενά με τα μεταλλικά του πιατίνια.

• Η Λεπτομέρεια: Ένας καλός παίκτης Pandeiro μπορεί να κάνει τον ρυθμό να ακούγεται πολύ πιο γρήγορος και ξεσηκωτικός, απλά αλλάζοντας τον τρόπο που κουνάει τον καρπό του.

3. Agogô (Αγκογκό) – Το Καμπανάκι

Αποτελείται από δύο μεταλλικές καμπάνες (μία μικρή και μία μεγάλη) που ενώνονται μεταξύ τους.

• Ο Ρόλος του: Δίνει έναν οξύ, μεταλλικό ήχο που ξεχωρίζει πάνω από όλα τα άλλα όργανα. Βοηθάει στο να κρατιέται ο συγχρονισμός, ειδικά όταν η Roda έχει πολλή φασαρία και τραγούδι

  Πώς δημιουργούνται οι Ρυθμοί (Toques);

  Όταν όλα αυτά τα όργανα παίζουν μαζί, ο Mestre (με το Berimbau) αποφασίζει τι «παιχνίδι» θα γίνει. Οι δύο πιο γνωστοί ρυθμοί είναι:

  1. Angola: Ο ρυθμός είναι αργός, υπνωτικός. Οι παίκτες κινούνται πολύ χαμηλά, αργά, και προσπαθούν να ξεγελάσουν ο ένας τον άλλον. Είναι σαν ένα σκάκι με το σώμα.

  2. São Bento Grande: Εδώ ο ρυθμός «τρέχει». Οι παίκτες σηκώνονται όρθιοι, οι κλωτσιές γίνονται γρήγορες και τα ακροβατικά διαδέχονται το ένα το άλλο.

  Παραπομπές

  • Mestre João Pequeno, "The Schools of Capoeira Angola": Ο σπουδαίος αυτός δάσκαλος εξηγεί πώς το Atabaque και το Pandeiro πρέπει να «ακούνε» το Berimbau και να μην το σκεπάζουν.

  • Maya Talmon-Chvaicer, "The Cultural Synthesis of Brazil": Μια μελέτη που αναλύει την προέλευση του Agogô και του Atabaque από τις θρησκευτικές τελετές της Αφρικής (Candomblé) και πώς πέρασαν στην Capoeira.

  • John Lowell Lewis, "Ring of Liberation: Deceptive Power in Brazilian Capoeira": Εξηγεί τη «συνομιλία» που γίνεται ανάμεσα στα κρουστά και τους παίκτες μέσα στον κύκλο.

  • Dossiê IPHAN (Instituto do Patrimônio Histórico e Artístico Nacional): Επίσημα έγγραφα από τη Βραζιλία που περιγράφουν την παραδοσιακή σύνθεση της ορχήστρας (Bateria) για κάθε στυλ Capoeira

    Πώς ξεκινάει ένας αρχάριος τα όργανα;

    Δεν σε βάζουν κατευθείαν να παίξεις Berimbau (που είναι το πιο δύσκολο). Υπάρχει μια φυσική σειρά:

    1. Το Χειροκρότημα: Είναι το πρώτο «όργανο». Μαθαίνεις να χειροκροτάς στον σωστό ρυθμό (συνήθως τρεις χρόνοι: παμ-παμ-πάααμ). Αυτό κρατάει την ενέργεια της Roda ψηλά.

    2. Το Pandeiro: Είναι συνήθως το πρώτο όργανο που πιάνει ο μαθητής. Μαθαίνεις να κρατάς τον βασικό ρυθμό χωρίς να επιταχύνεις ή να επιβραδύνεις.

    3. Το Atabaque: Μόλις αποκτήσεις καλή αίσθηση του ρυθμού, περνάς στο τύμπανο. Εδώ μαθαίνεις τη δύναμη και τον παλμό.

    4. Το Berimbau: Αυτό είναι το τελευταίο στάδιο. Χρειάζεται χρόνο για να μάθεις να ισορροπείς το τόξο, να κρατάς την πέτρα και να χτυπάς τη χορδή ταυτόχρονα.

    Η Στρατηγική του "Ακούω και Παίζω"

    Στην αρχή, ο δάσκαλος σου λέει: "Μην προσπαθείς να κάνεις πολλά. Απλά άκου το Berimbau". Αν το Berimbau λέει «αργά», παίζεις αργά. Αν λέει «γρήγορα», ακολουθείς. Είναι μια άσκηση ταπεινότητας και συγκέντρωσης.

  • Παραπομπές)

    • Mestre Suassuna (Cordão de Ouro): Ένας από τους πιο διάσημους Mestres που έχει αναπτύξει ολόκληρες μεθόδους διδασκαλίας μουσικής για αρχάριους, δίνοντας έμφαση στο πώς ο ήχος επηρεάζει την κίνηση.

    • "The Capoeira Guidebook" από τον Mestre Poncianinho: Εξηγεί τη σειρά με την οποία ένας μαθητής πρέπει να προσεγγίζει τα όργανα για να μη χάσει την ουσία της παράδοσης.

    • Journal of Ethnic and Migration Studies: Έρευνες για το πώς η εκμάθηση των οργάνων στην Capoeira βοηθάει στην κοινωνική ένταξη και τη δημιουργία ισχυρών δεσμών μέσα στην ομάδα.

    • Abadá-Capoeira Technical Manuals: Τα εγχειρίδια μιας από τις μεγαλύτερες σχολές στον κόσμο, που περιγράφουν ακριβώς τους ρυθμούς και τον τρόπο που πρέπει να κρατιέται κάθε όργανο.