Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026

Η Απαγωγή της Ιζαμπέλας

 


Μέρος Α': Ιστορικό Πλαίσιο, Γένεση και Δραματουργική Ανάλυση της «Απαγωγής της Ιζαμπέλας»

1. Η Φύση του Canovaccio και η Κληρονομιά του Φλαμίνιο Σκάλα

Για να κατανοήσουμε πλήρως τη σειρά σχεδίων και χαρακτικών που φιλοτέχνησε ο Γιόχαν Γιάκομπ Σούμπλερ γύρω στο 1729, πρέπει πρώτα να ανατρέξουμε στη δραματουργική παράδοση της Commedia dell'Arte (Κωμωδίας της Τέχνης ή των Επαγγελματιών) και ειδικότερα στη δομή των canovacci (σενάρια-σκελετοί). Σε αντίθεση με το λόγιο θέατρο (Commedia Erudita) της ιταλικής Αναγέννησης, το οποίο

βασιζόταν σε πλήρως γραμμένα λογοτεχνικά κείμενα, η Commedia dell'Arte στηριζόταν στον οργανωμένο αυτοσχεδιασμό. Το canovaccio —που κυριολεκτικά σημαίνει «καμβάς» ή «χοντρό πανί»— ήταν μια σύνοψη της πλοκής, χωρισμένη σε πράξεις και σκηνές, η οποία καρφιτσωνόταν στα παρασκήνια (quinte) του θεάτρου. Ανέφερε ποιοι χαρακτήρες εισέρχονταν στη σκηνή, ποια ήταν η βασική τους πρόθεση, ποιες πληροφορίες έπρεπε να ανταλλάξουν και πώς οδηγούνταν η δράση στην επόμενη σκηνή.

Το θεματικό υπόβαθρο της σειράς του Σούμπλερ αντλείται από ένα από τα πλέον εμβληματικά σενάρια αυτής της παράδοσης: την «Απαγωγή της Ιζαμπέλας» (Il Ratto d'Isabella), ένα μοτίβο που αποκρυσταλλώθηκε στα τέλη του 16ου και τις αρχές του 17ου αιώνα, κυρίως μέσα από το έργο του Φλαμίνιο Σκάλα (Flaminio Scala, π. 1552–1624). Ο Σκάλα, ηθοποιός, σκηνοθέτης και θιασάρχης του περίφημου θιάσου Compagnia dei Gelosi, δημοσίευσε στη Βενετία το 1611 τη συλλογή Il Teatro delle Favole Rappresentative, η οποία περιλαμβάνει 50 σενάρια. Ακόμα και όταν οι γερμανόφωνοι καλλιτέχνες και χαράκτες του 18ου αιώνα, όπως ο Σούμπλερ και ο Γιόχαν Μπαλτάζαρ Προμπστ στο Άουγκσμπουργκ και τη Νυρεμβέργη, προσέγγιζαν αυτά τα θέματα, αντλούσαν από μια πανευρωπαϊκή θεατρική δεξαμενή που είχε εμπλουτιστεί από τις περιοδείες των ιταλικών θιάσων στη Γαλλία (Comédie-Italienne) και τις γερμανικές αυλές.

Ο τίτλος «Η Απαγωγή της Ιζαμπέλας» παραπέμπει ευθέως στην Ιζαμπέλα Αντρεΐνι (Isabella Andreini, 1562–1604), τη σπουδαιότερη πρωταγωνίστρια (prima donna innamorata) της εποχής της, μέλος των Gelosi και σύζυγο του Φραντσέσκο Αντρεΐνι (που ενσάρκωνε τον Καπετάνιο Σπαβέντο). Η Αντρεΐνι ήταν τόσο διάσημη για την ευγλωττία, την ομορφιά και την υποκριτική της δεινότητα, ώστε το μικρό της όνομα καθιερώθηκε ως το μόνιμο όνομα της νεαρής ερωτευμένης ηρωίδας σε εκατοντάδες σενάρια. Στο συγκεκριμένο έργο, η «απαγωγή» δεν αποτελεί πράξη βίας εναντίον της ηρωίδας, αλλά μια συναινετική «απόδραση» ή «αρπαγή» οργανωμένη από τον εραστή της και τους υπηρέτες του, προκειμένου να σωθεί η κοπέλα από έναν αναγκαστικό, συμφεροντολογικό γάμο που σχεδιάζει ο πατέρας της.

2. Αναλυτική Δραματουργική Δομή (Πράξη προς Πράξη)

Η κλασική δομή μιας κωμωδίας της Commedia dell'Arte, όπως αποτυπώνεται στις παραλλαγές της «Απαγωγής της Ιζαμπέλας», ακολουθεί τον αυστηρό τριμερή χωρισμό (Πρώτη, Δεύτερη και Τρίτη Πράξη), όπου η ένταση κλιμακώνεται γεωμετρικά πριν οδηγηθεί στην τελική κάθαρση.

Πρώτη Πράξη: Η Σύγκρουση των Γενεών και η Σύλληψη του Σχεδίου

Το σκηνικό τοποθετείται παραδοσιακά σε μια ιταλική πλατεία ή δρόμο (συχνά στη Βενετία, τη Φλωρεντία ή τη Μπολόνια), πλαισιωμένο από τις προσόψεις δύο ή τριών αρχοντικών σπιτιών: το σπίτι του Πανταλόνε, το σπίτι του Ντοτόρε και ένα πανδοχείο ή το σπίτι του νεαρού εραστή Οράτσιο (ή Λέλιο).

  • Η Έκθεση: Ο Οράτσιο εκμυστηρεύεται στον πιστό του υπηρέτη (τον Μετζετέν ή τον Αρλεκίνο) τον παράφορο έρωτά του για την Ιζαμπέλα, την κόρη του πλούσιου αλλά παθολογικά φιλάργυρου Βενετού εμπόρου Πανταλόνε. Η Ιζαμπέλα ανταποκρίνεται στα αισθήματά του, ωστόσο ο Πανταλόνε έχει ήδη υπογράψει προσύμφωνο γάμου με τον γηραιό και σχολαστικό Ντοτόρε (ή, σε άλλες παραλλαγές, με τον κομπαστή Ισπανό μισθοφόρο Καπετάνιο), ο οποίος δέχεται να την παντρευτεί χωρίς προίκα — γεγονός που εξιτάρει τη φιλαργυρία του Πανταλόνε.

  • Η Απαγόρευση: Ο Πανταλόνε, υποψιαζόμενος τις συναντήσεις των δύο νέων, επιβάλλει αυστηρό κατ' οίκον περιορισμό στην Ιζαμπέλα. Την κλειδώνει στα ιδιαίτερα διαμερίσματά της και αναθέτει την επιτήρησή της στην υπηρέτρια Κολομπίνα (ή Μπριγκατέλα), αγνοώντας ότι εκείνη είναι ερωτευμένη με τον Αρλεκίνο και απόλυτα αφοσιωμένη στην κυρία της.

  • Η Ανάθεση στους Zanni: Ο Οράτσιο ζητά τη βοήθεια των πονηρών υπηρετών (Zanni): του Μετζετέν (που λειτουργεί ως ο «εγκέφαλος», ο οργανωτής της ίντριγκας) και του Αρλεκίνου ή του Σκαραμούς (που αναλαμβάνουν την εκτέλεση των ακροβατικών και των κωμικών αντιπερισπασμών). Το σχέδιο είναι σαφές: πρέπει να εξουδετερώσουν την επαγρύπνηση του Πανταλόνε και του Ντοτόρε, να εισβάλουν στο σπίτι και να φυγαδεύσουν την Ιζαμπέλα.

Δεύτερη Πράξη: Η Κλιμάκωση των Μεταμφιέσεων και τα Lazzi

Η δεύτερη πράξη αποτελεί τον πυρήνα της θεατρικής δράσης και είναι ακριβώς το τμήμα από το οποίο ο Σούμπλερ άντλησε τις περισσότερες εικαστικές του συνθέσεις. Εδώ η λογική υποχωρεί μπροστά στο καρναβαλικό χάος, τις μεταμφιέσεις, τις παρεξηγήσεις και τα lazzi (αυτοτελή, προβαρισμένα κωμικά νούμερα παντομίμας, ακροβασίας ή λεκτικού παραλογισμού).

  • Το Επεισόδιο του Δείπνου (Σχέδιο 1990.4.1): Για να εμποδίσουν τον Πανταλόνε να υπογράψει το οριστικό γαμήλιο συμβόλαιο, ο Μετζετέν και ο Αρλεκίνος μεταμφιέζονται σε αλαζόνα στρατιωτικό (Καπετάνιο) και τον υπασπιστή του. Εισβάλλουν απρόσκλητοι την ώρα που ο Πανταλόνε απολαμβάνει το δείπνο του. Με πομπώδεις χειρονομίες, απειλές μονομαχίας και ψεύτικες κατηγορίες περί προσβολής της τιμής τους, αναποδογυρίζουν τη ροή της βραδιάς, τρομοκρατούν τον γέροντα έμπορο και αποσπούν την προσοχή του, ενώ παράλληλα «απαλλοτριώνουν» τα εδέσματα του τραπεζιού.

  • Το Τέχνασμα του Ζωγράφου (Σχέδια 1990.4.2 & 1990.4.3): Σε μια επόμενη φάση της ίδιας ημέρας, οι υπηρέτες εκμεταλλεύονται τη ματαιοδοξία του Πανταλόνε και του αφελούς υπηρέτη Πιερό. Ο Μετζετέν παριστάνει τον διάσημο ζωγράφο που αναλαμβάνει να φιλοτεχνήσει ένα αλληγορικό πορτρέτο του Έρωτα (Cupid). Στήνει έναν μεγάλο καμβά σε κορνίζα. Τη στιγμή της «αποκάλυψης», ο Μετζετέν σκίζει τον καμβά, αποκαλύπτοντας τον Αρλεκίνο μεταμφιεσμένο σε θεό Έρωτα, ο οποίος εκτοξεύει βέλη ή φάρσες. Αμέσως μετά, εκμεταλλευόμενοι την έκπληξη των θεατών, ο Μετζετέν και ο Αρλεκίνος χρησιμοποιούν την ίδια την ξύλινη κορνίζα ως παγίδα: την περνούν πάνω από τα κεφάλια και τους ώμους του Πανταλόνε και του Πιερό, ακινητοποιώντας τους σαν ζωντανό πίνακα, ώστε να μην μπορούν να αντιδράσουν.

  • Οι Αντιπερισπασμοί του Σκαραμούς και το Σιντριβάνι: Παράλληλα, ο Σκαραμούς (Scaramouche) παρεμβαίνει στα δωμάτια του Πανταλόνε και στο σπίτι του Ντοτόρε (γνωστού στις γερμανικές εκδοχές του Σούμπλερ και ως Δόκτορα Πόλοβαρντ). Με μουσικά όργανα, ψεύτικες ιατρικές διαγνώσεις ή κατασκευάζοντας ένα ψεύτικο, περίτεχνο σιντριβάνι που εκτοξεύει νερό την ακατάλληλη στιγμή, οι υπηρέτες μετατρέπουν τον αστικό χώρο σε λαβύρινθο σύγχυσης.

Τρίτη Πράξη: Η Απαγωγή, η Συμπλοκή και η Αναγνώριση
  • Η Απόδραση και η Μάχη στον Κήπο (Σχέδιο 1990.4.4): Υπό την κάλυψη της αναστάτωσης, η Κολομπίνα και η Μπριγκατέλα βοηθούν την Ιζαμπέλα να βγει από το σπίτι. Όταν ο Πανταλόνε και ο Ντοτόρε αντιλαμβάνονται την απουσία της, ορμούν στον κήπο για να τους προλάβουν. Εκεί έρχονται αντιμέτωποι με τις δύο υπηρέτριες. Ακολουθεί μια ξέφρενη κωμική συμπλοκή: η Κολομπίνα και η Μπριγκατέλα χρησιμοποιούν ό,τι βρουν μπροστά τους (σκούπες, βεντάλιες, ραβδιά, ακόμα και κουζινικά σκεύη) για να απωθήσουν τους δύο ηλικιωμένους άνδρες, ταπεινώνοντας τη γεροντική τους αυθεντία.

  • Η Κάθαρση και η Συμφιλίωση: Ο Οράτσιο και η Ιζαμπέλα έχουν πλέον ενωθεί. Στην τελική σκηνή, όλοι οι χαρακτήρες συγκεντρώνονται στην πλατεία. Ο Πανταλόνε, εξαντλημένος, ταπεινωμένος και αντιμέτωπος με το τετελεσμένο γεγονός, συνειδητοποιεί ότι η επιμονή του να παντρέψει την κόρη του με έναν γέροντα ήταν παράλογη. Επιπλέον, ο Οράτσιο αποδεικνύεται ευγενής και οικονομικά ανεξάρτητος (ή, σε κλασικά μοτίβα αναγνώρισης, αποκαλύπτεται μια παλιά οικογενειακή συμμαχία). Ο Πανταλόνε υποχωρεί, συγχωρεί τους υπηρέτες του για τις φάρσες τους και ευλογεί τον γάμο του Οράτσιο με την Ιζαμπέλα, καθώς και τους παράλληλους γάμους του Αρλεκίνου με την Κολομπίνα και του Μετζετέν με την Μπριγκατέλα.

3. Η Τεχνική των Lazzi ως Πυρήνας της Οπτικής Αφήγησης

Για τον Σούμπλερ, το κείμενο της «Απαγωγής της Ιζαμπέλας» δεν είχε φιλολογικό ενδιαφέρον, αλλά καθαρά οπτικό και κινησιολογικό. Στην Commedia dell'Arte, τα lazzi (από το ιταλικό l'azione, η δράση) ήταν σύντομες παρεκβάσεις από την κύρια πλοκή, οι οποίες εξυπηρετούσαν δύο σκοπούς: να προκαλέσουν άμεσο γέλιο και να επιδείξουν τη σωματική δεξιοτεχνία των ηθοποιών.

  • Υπήρχαν τα lazzi της πείνας (όπου ο Αρλεκίνος καταβροχθίζει φαγητά με απίστευτη ταχύτητα ή μιμείται την κατανάλωση μιας φανταστικής μύγας),

  • Τα lazzi του φόβου (όπου ο Καπετάνιος τρέμει σύγκορμος ενώ κομπάζει για τα κατορθώματά του),

  • Και τα lazzi της εξαπάτησης (όπου τα αντικείμενα του σκηνικού, όπως ένας πίνακας ζωγραφικής, ένα τραπέζι δείπνου ή ένα σιντριβάνι, μετατρέπονται σε παγίδες).

Ο Σούμπλερ επέλεξε να εικονογραφήσει ακριβώς αυτές τις στιγμές κορύφωσης της σωματικής δράσης, παγώνοντας στον χρόνο το δευτερόλεπτο της μέγιστης θεατρικής έντασης.

4. Η Ιστορική Σημασία του Έργου για το Ευρωπαϊκό Θέατρο

Η επίδραση της «Απαγωγής της Ιζαμπέλας» και των συναφών σεναρίων της Commedia dell'Arte στην ευρωπαϊκή δραματουργία του 17ου και 18ου αιώνα υπήρξε καθοριστική:

  1. Μολιέρος (Molière): Ο Γάλλος δραματουργός μοιράστηκε για χρόνια τη σκηνή του θεάτρου Petit-Bourbon και του Palais-Royal στο Παρίσι με τους Ιταλούς κωμικούς (και ιδιαίτερα με τον θρυλικό Τιμπέριο Φιορίλι, τον δημιουργό του Σκαραμούς). Έργα όπως Οι Κατεργαριές του Σκαπίνου (Les Fourberies de Scapin, 1671) και Ο Φιλάργυρος (L'Avare, 1668) υιοθετούν αυτούσια τη δομή της «Απαγωγής της Ιζαμπέλας»: τον φιλάργυρο πατέρα, τους εμποδιζόμενους εραστές και τον πανέξυπνο υπηρέτη που οργανώνει μεταμφιέσεις και ξυλοδαρμούς για να αποσπάσει χρήματα και συγκατάθεση.

  2. Κάρλο Γκολντόνι (Carlo Goldoni): Στη Βενετία του 18ου αιώνα, ο Γκολντόνι αναμόρφωσε το ιταλικό θέατρο καταργώντας σταδιακά τις μάσκες και τον αυτοσχεδιασμό υπέρ του γραπτού ρεαλιστικού κειμένου, διατήρησε όμως τον πυρήνα της πλοκής και την ψυχολογία των χαρακτήρων (όπως στον Υπηρέτη Δύο Αφεντάδων, 1745).

  3. Η Διάδοση στον Γερμανόφωνο Χώρο: Στις αρχές του 18ου αιώνα, πόλεις όπως το Άουγκσμπουργκ, η Νυρεμβέργη και η Βιέννη γνώρισαν τεράστια άνθηση της θεατρικής εικονογραφίας. Οι αριστοκρατικές αυλές και οι εύποροι αστοί συλλέκτες αναζητούσαν σειρές χαρακτικών που απεικόνιζαν τις περιπέτειες των Ιταλών κωμικών, θεωρώντας τες σύμβολα κοσμοπολίτικης καλλιέργειας, πνευματώδους σάτιρας και καλλιτεχνικής δεξιοτεχνίας.

Μέρος Β': Ανατομία των Χαρακτήρων (Maschere), Κοινωνική Σάτιρα και η Αρχιτεκτονική Ματιά του Γιόχαν Γιάκομπ Σούμπλερ

1. Η Τυπολογία των Χαρακτήρων (Maschere) στη Σειρά του Σούμπλερ

Στην Commedia dell'Arte, οι χαρακτήρες δεν είναι ψυχολογικά πορτρέτα με την έννοια του σύγχρονου ρεαλιστικού θεάτρου, αλλά αρχέτυπα (tipi fissi), άμεσα αναγνωρίσιμα από τη μάσκα, το κοστούμι, τη στάση του σώματος και την τοπική ιταλική διάλεκτο που χρησιμοποιούσαν. Ο Σούμπλερ γνώριζε άριστα αυτήν την εικονογραφική γραμματική, η οποία είχε κωδικοποιηθεί ευρωπαϊκά μέσα από χαρακτικά καλλιτεχνών όπως ο Ζακ Καλό (Jacques Callot, Balli di Sfessania, 1621) και ο Κλοντ Ζιλό (Claude Gillot).

Α. Οι Γέροντες (Vecchi): Η Γελοιοποίηση της Εξουσίας και του Πλούτου
  • Πανταλόνε (Pantalone de' Bisognosi): Ο κεντρικός στόχος της σάτιρας στη σειρά του Σούμπλερ. Προέρχεται από τη Βενετία, μιλά την ενετική διάλεκτο και ενσαρκώνει τον πλούσιο, ηλικιωμένο, παθολογικά φιλάργυρο και καχύποπτο έμπορο. Φοράει παραδοσιακά στενό κόκκινο παντελόνι και γιλέκο, μαύρο μακρύ μανδύα (zimarra), κόκκινο σκούφο και κίτρινες παντόφλες, ενώ στη ζώνη του κρέμεται πάντα ένα μεγάλο πουγκί με χρήματα. Η δερμάτινη, καφέ μάσκα του έχει μακριά, γαμψή μύτη, πυκνά λευκά φρύδια και μυτερό γένι. Σωματικά είναι καμπουριασμένος, με τους γοφούς τραβηγμένους πίσω για να προστατεύει το πουγκί του, αλλά μόλις δει μια όμορφη γυναίκα (όπως η Κολομπίνα) ή φοβηθεί (όπως στη σκηνή του δείπνου), η στάση του εκτινάσσεται σε γελοίες ακροβατικές συσπάσεις.

  • Ντοτόρε (Il Dottore / Δόκτωρ Πόλοβαρντ): Ο αιώνιος φίλος και αντίζηλος του Πανταλόνε. Κατάγεται από την πανεπιστημιούπολη της Μπολόνια και σατιρίζει τον σχολαστικό ακαδημαϊκό, νομικό ή γιατρό που μιλά ακατάπαυστα με ψευδο-λατινικούς όρους και ανούσιες φιλοσοφικές αναλύσεις, όντας στην πραγματικότητα εντελώς αδαής. Φορά μαύρη ακαδημαϊκή τήβεννο, λευκό κολάρο και πλατύγυρο μαύρο καπέλο. Η μισή μάσκα του καλύπτει μόνο το μέτωπο και τη μύτη (που θυμίζει ρύγχος γουρουνιού), αφήνοντας ακάλυπτα τα παχιά, ροδοκόκκινα μάγουλά του — σύμβολο της λαιμαργίας και της οινοποσίας του. Στις γερμανικές παραλλαγές των χαρακτικών του Σούμπλερ/Προμπστ εμφανίζεται και με το παραποιημένο όνομα Δόκτωρ Πόλοβαρντ (Dr. Polovard).

Β. Οι Υπηρέτες (Zanni): Η Ευστροφία του Λαού και η Ανατροπή

Οι Zanni (από το ενετικό υποκοριστικό του ονόματος Gianni, Γιάννης) αποτελούν την κινητήρια δύναμη της πλοκής. Διακρίνονται παραδοσιακά σε «πρώτο Zanni» (ο πονηρός, ο εγκέφαλος της ίντριγκας) και «δεύτερο Zanni» (ο αφελής, πεινασμένος και ακροβάτης).

  • Μετζετέν (Mezzetin / Mezzetino): Στη σειρά του Σούμπλερ, ο Μετζετέν κατέχει τον ρόλο του primo Zanni, του βασικού ενορχηστρωτή των φαρσών (στο σχέδιο του δείπνου, στον πίνακα με τον Έρωτα, στην παγίδα με την κορνίζα). Δημιουργήθηκε στην Ιταλία αλλά τελειοποιήθηκε στο Παρίσι από τον ηθοποιό Άντζελο Κοσταντίνι (Angelo Costantini) στα τέλη του 17ου αιώνα. Σε αντίθεση με τον Αρλεκίνο, ο Μετζετέν εμφανίζεται χωρίς μάσκα (ώστε να αναδεικνύεται η εκφραστικότητα του προσώπου του) και φορά χαρακτηριστική ριγέ στολή (συνήθως κόκκινες και λευκές ρίγες) με μπερέ και κοντή κάπα. Είναι γοητευτικός, πονηρός, μουσικός και δεξιοτέχνης της μεταμφίεσης.

  • Αρλεκίνος (Arlecchino / Harlequin): Ο πιο διάσημος χαρακτήρας της Commedia dell'Arte, καταγόμενος από το Μπέργκαμο. Φορά το εμβληματικό εφαρμοστό κοστούμι με τους πολύχρωμους ρόμβους (εξέλιξη των παλιών μπαλωμάτων των φτωχών χωρικών), μαύρη δερμάτινη μάσκα με μικρά μάτια, ζαρωμένο μέτωπο και ένα μικρό καρούμπαλο (κατάλοιπο δαιμονικών ή ζωικών προσωπείων του Μεσαίωνα), ενώ στη ζώνη του φέρει το batocchio (ένα ξύλινο ραβδί-σπαθί που παράγει δυνατό κρότο όταν χτυπά). Ο Αρλεκίνος κινείται με αδιάκοπη ελαστικότητα: πηδά, στρίβει τον κορμό του ανεξάρτητα από το κεφάλι του, μιμείται τον Έρωτα ή τον υπασπιστή του Καπετάνιου και παραμένει αιώνια πεινασμένος και ερωτευμένος.

  • Σκαραμούς (Scaramouche / Scaramuccia): Ο Σκαραμούς, ντυμένος εξ ολοκλήρου στα μαύρα (μαύρο βελούδινο σακάκι, μανδύα, μπερέ και κιθάρα ή σπαθί), καθιερώθηκε από τον Ναπολιτάνο Τιμπέριο Φιορίλι. Όπως και ο Μετζετέν, παίζει συχνά χωρίς μάσκα, βασιζόμενος στις γκριμάτσες και την αθλητική του ευλυγισία. Συνδυάζει στοιχεία του κομπαστή στρατιώτη με την πονηριά του υπηρέτη. Στα χαρακτικά του Σούμπλερ, αναλαμβάνει τους πιο σύνθετους αντιπερισπασμούς (αποσπώντας την προσοχή του Πανταλόνε ή κατασκευάζοντας το μηχανικό σιντριβάνι).

  • Πιερό (Pierrot / Pedrolino): Ο αφελής, μελαγχολικός, καλόκαρδος και συχνά θύμα των φαρσών υπηρέτης, με το αλευρωμένο λευκό πρόσωπο και το φαρδύ λευκό ρούχο με τα μεγάλα κουμπιά. Στο σχέδιο 1990.4.3, ο Πιερό πέφτει θύμα της παγίδας με την κορνίζα μαζί με τον Πανταλόνε.

Γ. Ο Κομπαστής Στρατιώτης (Il Capitano)
  • Καπετάνιος (Il Capitano): Σατιρίζει τους Ισπανούς μισθοφόρους αξιωματικούς που λυμαίνονταν την Ιταλία τον 16ο αιώνα. Φορά επιδεικτική στρατιωτική στολή, τεράστιο καπέλο με φτερά στρουθοκαμήλου, υπερμεγέθη μύτη και τεράστιο σπαθί. Καυχιέται διαρκώς για φανταστικές νίκες, σφαγές δράκων και κατακτήσεις πριγκιπισσών, αλλά στην πραγματικότητα είναι δειλός και τρέπεται σε φυγή με τον παραμικρό θόρυβο. Στη σειρά του Σούμπλερ, τον ρόλο αυτό τον οικειοποιούνται μεταμφιεσμένοι ο Μετζετέν και ο Αρλεκίνος για να τρομοκρατήσουν τον Πανταλόνε.

Δ. Οι Ερωτευμένοι (Innamorati) και οι Υπηρέτριες (Servette)
  • Ιζαμπέλα και Οράτσιο: Αποτελούν τους «σοβαρούς» χαρακτήρες του έργου. Δεν φορούν μάσκες, ντύνονται σύμφωνα με την τελευταία λέξη της αριστοκρατικής μόδας της εποχής (μεταξωτά, δαντέλες, περούκες) και μιλούν την καθαρή, λογοτεχνική τοσκανική διάλεκτο. Ο έρωτάς τους λειτουργεί ως η ηθική δικαίωση της ανατροπής.

  • Κολομπίνα και Μπριγκατέλα: Οι πονηρές, πρακτικές και αθυρόστομες υπηρέτριες (servette). Χωρίς μάσκα, φορούν κομψές χωρικές ή αστικές ποδιές και δαντελένια σκουφάκια. Αποτελούν το θηλυκό αντίστοιχο των Zanni: είναι πιο έξυπνες από τους κυρίους τους και δεν διστάζουν να πιαστούν στα χέρια μαζί τους, όπως αποδεικνύει η μάχη στον κήπο (σχέδιο 1990.4.4).

2. Ο Γιόχαν Γιάκομπ Σούμπλερ: Μαθηματικός, Αρχιτέκτονας και Σκηνογράφος

Για να αντιληφθούμε γιατί τα σχέδια του 1729 διαφέρουν ριζικά από τα απλά θεατρικά σκαριφήματα άλλων καλλιτεχνών, πρέπει να εξετάσουμε την προσωπικότητα του δημιουργού τους. Ο Γιόχαν Γιάκομπ Σούμπλερ (Johann Jacob Schübler, Νυρεμβέργη 1689 – Νυρεμβέργη 1741) υπήρξε μια κατεξοχήν πολυπραγμονούσα μορφή του γερμανικού Ύστερου Μπαρόκ και πρώιμου Ροκοκό: ζωγράφος, γλύπτης, αρχιτέκτονας, μαθηματικός, θεωρητικός της προοπτικής και σχεδιαστής επίπλων και διακοσμητικών τεχνών.

Η Επιστήμη της Προοπτικής ως Θεατρικό Εργαλείο

Ο Σούμπλερ σπούδασε μαθηματικά, γεωμετρία και αρχιτεκτονική στη Νυρεμβέργη υπό τον αστρονόμο και μαθηματικό Γκέοργκ Κρίστοφ Άιμαρτ (Georg Christoph Eimmart) και αργότερα ταξίδεψε στη Γερμανία, τη Δανία και την Ολλανδία. Το 1720 εξελέγη μέλος της Βασιλικής Πρωσικής Ακαδημίας Επιστημών του Βερολίνου, γεγονός που πιστοποιεί το επιστημονικό του κύρος. Υπήρξε συγγραφέας πολυάριθμων θεωρητικών συγγραμμάτων, με σημαντικότερο την μνημειώδη πραγματεία του για την προοπτική, Perspectiva. Pes Picturae (Νυρεμβέργη, 1719–1720).

Στη σκέψη του Σούμπλερ, η αρχιτεκτονική, η γεωμετρία και το θέατρο αποτελούσαν αδιαίρετη ενότητα. Στις αρχές του 18ου αιώνα, η ευρωπαϊκή σκηνογραφία κυριαρχούνταν από την οικογένεια Γκάλι Μπιμπιένα (Galli Bibiena), η οποία επινόησε τη scena per angolo (προοπτική υπό γωνία): αντί για έναν κεντρικό άξονα συμμετρίας, τα αρχιτεκτονικά σύνολα αναπτύσσονταν διαγώνια, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση απεριόριστου χώρου και δραματικής κίνησης.

Ο Σούμπλερ εφαρμόζει αυτήν ακριβώς τη μαθηματική ακρίβεια της προοπτικής στα μικροσκοπικά (13,6 × 18,6 εκ.) θεατρικά του σχέδια:

  1. Αρχιτεκτονική Πλαισίωση: Κάθε κωμική σκηνή εκτυλίσσεται μέσα σε ένα αυστηρά δομημένο αρχιτεκτονικό περιβάλλον — μια αίθουσα δείπνου με κίονες, κουρτίνες και πλούσια σκεύη, ένα εργαστήριο ζωγραφικής με γεωμετρικά δάπεδα, ένα μπαρόκ σαλόνι με καθρέφτες και γύψινα ανάγλυφα, ή έναν γεωμετρικό ιταλικό κήπο με αψίδες και προοπτικές αλέες.

  2. Η Αντίθεση Τάξης και Χάους: Αυτό είναι το ιδιοφυές καλλιτεχνικό εύρημα του Σούμπλερ. Ο αρχιτεκτονικός χώρος είναι χτισμένος με απόλυτη μαθηματική αρμονία, ευθείες γραμμές και κλασικές αναλογίες (ο κόσμος της λογικής και της αστικής τάξης). Μέσα σε αυτό το αυστηρό γεωμετρικό κουτί, οι χαρακτήρες της Commedia dell'Arte εισβάλλουν σαν σίφουνες, σπάζοντας τη συμμετρία με διαγώνιες κινήσεις, αναποδογυρισμένα έπιπλα και θραύση των ορίων (όπως το σκίσιμο του καμβά ή η παγίδευση στην κορνίζα).

Η Τεχνική των Σχεδίων και η Προετοιμασία για Χαρακτική

Τα σωζόμενα σχέδια στην Εθνική Πινακοθήκη Τέχνης της Ουάσινγκτον είναι φιλοτεχνημένα με πένα, μαύρο μελάνι και γκρι υδατογραφία (wash) πάνω σε χειροποίητο στρωτό χαρτί (laid paper).

  • Η Πένα και το Μελάνι: Προσδίδουν νευρώδη, κοφτερή περιγραφή στις πτυχώσεις των κοστουμιών, στις εκφράσεις των προσώπων, στα δάχτυλα των ηθοποιών και στις αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες.

  • Η Γκρι Υδατογραφία (Wash): Εφαρμόζεται με πινέλο σε πολλαπλές διαβαθμίσεις του γκρι για να αποδώσει το θεατρικό chiaroscuro (φωτοσκίαση) — σαν να πέφτει το φως των κεριών και των λαμπτήρων της θεατρικής ράμπας πάνω στους ηθοποιούς, ρίχνοντας δραματικές σκιές στους τοίχους του σκηνικού.

  • Οι Χαραγμένες Γραμμές Μεταφοράς (Scored for Transfer): Μια κρίσιμη τεχνική λεπτομέρεια που παρατηρείται στα πρωτότυπα σχέδια της Ουάσινγκτον είναι ότι οι περιμετρικές γραμμές των μορφών και της αρχιτεκτονικής φέρουν λεπτές χαράξεις με μεταλλική ακίδα (stylus). Αυτό αποδεικνύει ότι τα σχέδια δεν ήταν αυτόνομα έργα προς πώληση, αλλά προπαρασκευαστικά υποδείγματα (modelli). Ο χαράκτης τοποθετούσε το σχέδιο πάνω σε μια χάλκινη πλάκα καλυμμένη με κερί (ή αντέγραφε τις χαραγμένες γραμμές μέσω αχνίσματος/καρμπόν) και χάραζε το θέμα με βελόνα και καλέμι (burin). Γι' αυτόν τον λόγο, στα τελικά χαρακτικά οι συνθέσεις εμφανίζονται ανεστραμμένες (κατοπτρικές) σε σχέση με τα πρωτότυπα σχέδια!

Η Συνεργασία με τον Γιόχαν Μπαλτάζαρ Προμπστ

Ο Σούμπλερ συνεργάστηκε στενά με τους κορυφαίους εκδοτικούς οίκους χαρακτικής του Άουγκσμπουργκ (το μεγαλύτερο κέντρο παραγωγής χαρακτικών στην Κεντρική Ευρώπη τον 18ο αιώνα), και συγκεκριμένα με τον Γιόχαν Μπαλτάζαρ Προμπστ (Johann Balthasar Probst, 1673–1748) και τον οίκο του Γκέοργκ Μπαλτάζαρ Προμπστ. Ο Προμπστ μετέφρασε τις υδατογραφικές διαβαθμίσεις του Σούμπλερ σε πυκνά, παράλληλα και διασταυρούμενα γραμμώματα (οξυγραφία και χαλκογραφία), προσθέτοντας συχνά στο κάτω περιθώριο γερμανικούς και γαλλικούς ή λατινικούς τίτλους και επεξηγηματικούς στίχους, ώστε οι σειρές να κυκλοφορήσουν σε ολόκληρη την Ευρώπη.



Μέρος Γ': Αναλυτικός Κατάλογος, Εικονογραφική Ανάγνωση και Συνολική Αποτίμηση

Σε αυτό το τρίτο και τελευταίο μέρος, θα εξετάσουμε ένα προς ένα τα σωζόμενα πρωτότυπα σχέδια και τα αντίστοιχα χαρακτικά της σειράς που φυλάσσονται στη Μόνιμη Συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης Τέχνης της Ουάσινγκτον (National Gallery of Art), αναλύοντας πώς η αρχιτεκτονική σκηνοθεσία του Γιόχαν Γιάκομπ Σούμπλερ μετατρέπει τις σκηνές της Commedia dell'Arte σε αριστουργήματα οπτικής αφήγησης.

1. Κατάλογος και Ανάλυση των Έργων (Συλλογή Ουάσινγκτον)

Α. «Ο Μετζετέν και ο Αρλεκίνος, μεταμφιεσμένοι σε Καπετάνιο, διακόπτουν το δείπνο του Πανταλόνε»
  • Κωδικός Καταλόγου (Accession ID): 1990.4.1

  • Τεχνική: Πένα, μαύρο μελάνι και γκρι υδατογραφία σε στρωτό χαρτί, με χαραγμένες γραμμές μεταφοράς (scored for transfer).

  • Διαστάσεις: 13,6 × 18,6 εκ. (5 3/8 × 7 5/16 ίντσες).

  • Εικονογραφική Ανάλυση: Η σκηνή εκτυλίσσεται στο πλούσια διακοσμημένο τραπεζαρία του Πανταλόνε. Στο κέντρο, ο ηλικιωμένος έμπορος κάθεται στο τραπέζι του, φορώντας τη χαρακτηριστική του ενδυμασία και το κόκκινο σκουφί του, έτοιμος να απολαύσει το γεύμα του. Ξαφνικά, η πόρτα ανοίγει βίαια και εισβάλλουν δύο φιγούρες: ο Μετζετέν και ο Αρλεκίνος, οι οποίοι έχουν οικειοποιηθεί τα χαρακτηριστικά και τη μεγαλοστομία του Ισπανού Καπετάνιου (γιγάντια σπαθιά, υπερβολικές χειρονομίες). Ο Σούμπλερ αποδίδει με αξιοθαύμαστη ακρίβεια την ψυχολογική και σωματική αντίθεση: ο Πανταλόνε τραβιέται πίσω με τρόμο, αφήνοντας το σώμα του να γέρνει επικίνδυνα στην καρέκλα, ενώ οι δύο υπηρέτες προβάλλουν απειλητικοί, με τα χέρια υψωμένα σε θεατρική έξαρση. Το φως από το πλάι δημιουργεί έντονες σκιές στις πτυχώσεις των ρούχων και στα πιάτα του τραπεζιού, τονίζοντας το δραματικό και ταυτόχρονα κωμικό σοκ της στιγμής.

Β. «Ο Μετζετέν "ζωγραφίζει" ένα πορτρέτο του Έρωτα κόβοντας τον καμβά για να αποκαλύψει τον Αρλεκίνο»
  • Κωδικός Καταλόγου: 1990.4.2

  • Τεχνική: Πένα, μαύρο μελάνι και γκρι υδατογραφία σε στρωτό χαρτί, χαραγμένο για μεταφορά.

  • Διαστάσεις: 13,6 × 18,6 εκ.

  • Εικονογραφική Ανάλυση: Η σύνθεση μεταφέρεται σε έναν εσωτερικό χώρο που θυμίζει ατελιέ ζωγραφικής ή αστικό σαλόνι. Ο Μετζετέν στέκεται μπροστά σε έναν μεγάλο, στημένο σε καβαλάτο καμβά, κρατώντας πινέλα και παλέτα, προσποιούμενος τον καταξιωμένο καλλιτέχνη που φιλοτεχνεί το πορτρέτο του θεού Έρωτα (Cupid) για λογαριασμό του ευκολόπιστου περιβάλλοντος. Ωστόσο, πρόκειται για μια στημένη οπτική απάτη. Τη στιγμή που οι θεατές περιμένουν να δουν το έργο, ο Μετζετέν κρατά ένα κοφτερό μαχαίρι και σκίζει κάθετα τον καμβά. Μέσα από το σκισμένο άνοιγμα ξεπροβάλλει ο Αρλεκίνος, ντυμένος με φτερά ή τα χαρακτηριστικά του Έρωτα, κάνοντας μια γκριμάτσα κοροϊδίας. Ο Σούμπλερ αποτυπώνει την ακριβή στιγμή της τομής: το χαρτί του σχεδίου δείχνει τις ίνες του καμβά να σχίζονται, ενώ η αρχιτεκτονική προοπτική του δωματίου (με τα πλακάκια στο πάτωμα και τους κίονες στο βάθος) ενισχύει την αίσθηση του θεατρικού βάθους.

Γ. «Ο Μετζετέν και ο Αρλεκίνος χρησιμοποιούν την κορνίζα για να παγιδεύσουν τον Πανταλόνε και τον Πιερό»
  • Κωδικός Καταλόγου: 1990.4.3

  • Τεχνική: Πένα, μαύρο μελάνι και γκρι υδατογραφία σε στρωτό χαρτί, χαραγμένο για μεταφορά.

  • Διαστάσεις: 13,6 × 18,6 εκ.

  • Εικονογραφική Ανάλυση: Αποτελεί τη άμεση συνέχεια της προηγούμενης φάρσας. Εδώ, οι δύο πανέξυπνοι υπηρέτες παίρνουν την ίδια την ξύλινη, περίτεχνη κορνίζα του «έργου τέχνης» και την περνούν σαν κλοιό πάνω από τα κεφάλια και τους ώμους του Πανταλόνε και του αφελή Πιερό. Ο Πανταλόνε και ο Πιερό βρίσκονται εγκλωβισμένοι μέσα στο πλαίσιο, ανίκανοι να αντιδράσουν, με τα χέρια τους να προβάλλουν αμήχανα δεξιά και αριστερά. Ο Μετζετέν και ο Αρλεκίνος στέκονται δίπλα τους, πανηγυρίζοντας τη νίκη τους με σαρδόνια χαμόγελα. Το σχέδιο αυτό αποτελεί μια ιδιοφυή μετα-θεατρική δήλωση: ο Σούμπλερ, χρησιμοποιώντας την έννοια του «πινακίου» και του «καρέ», σχολιάζει τα ίδια τα όρια της τέχνης, της ψευδαίσθησης και της αναπαράστασης.

Δ. «Ο Πανταλόνε και ο Ντοτόρε καβγαδίζουν με την Κολομπίνα και την Μπριγκατέλα στον κήπο»
  • Κωδικός Καταλόγου: 1990.4.4

  • Τεχνική: Πένα, μαύρο μελάνι και γκρι υδατογραφία σε στρωτό χαρτί, χαραγμένο για μεταφορά.

  • Διαστάσεις: 13,6 × 18,6 εκ.

  • Εικονογραφική Ανάλυση: Το σκηνικό μεταφέρεται σε εξωτερικό χώρο, σε έναν μπαρόκ κήπο με συμμετρικές αψίδες από φυτά, πέτρινα παρτέρια και κλασικά αγάλματα. Εδώ εκτυλίσσεται η τελική σύγκρουση, λίγο πριν την απόδραση της Ιζαμπέλας. Ο ηλικιωμένος, οργισμένος Πανταλόνε και ο σχολαστικός Ντοτόρε έχουν ορμήσει στον κήπο για να πιάσουν τους φυγάδες, αλλά βρίσκονται αντιμέτωποι με τις δύο αποφασισμένες υπηρέτριες, την Κολομπίνα και την Μπριγκατέλα. Η κίνηση είναι εκρηκτική: οι γυναίκες αμύνονται δυναμικά με σκούπες και απειλητικές χειρονομίες, ενώ οι δύο γέροντες χάνουν την ισορροπία τους, πέφτοντας ο ένας πάνω στον άλλον σε μια κωμική κατάσταση σύγχυσης. Η διαγώνια διάταξη των σωμάτων και η φυλλώδης αρχιτεκτονική του κήπου προσδίδουν στον χώρο μια αίσθηση ζωντάνιας και θεατρικής κίνησης.

Ε. Τα Σωζόμενα Χαρακτικά του Γιόχαν Μπαλτάζαρ Προμπστ (1729)

Πέρα από τα τέσσερα πρωτότυπα σχέδια στην Ουάσινγκτον, η σειρά συμπληρώνεται από τις αντίστοιχες χαλκογραφίες που τυπώθηκαν από τον οίκο του Γιόχαν Μπαλτάζαρ Προμπστ στο Άουγκσμπουργκ:

  • «Ο Σκαραμούς αποσπά την προσοχή του Πανταλόνε» (Scaramouche Distracts Pantalon, κωδικός 2002.51.1): Απεικονίζει τον Σκαραμούς να στήνει έναν μουσικό ή θεατρικό αντιπερισπασμό μέσα σε ένα πλούσιο δωμάτιο, αποσπώντας την προσοχή του εμπόρου.

  • «Ο Αρλεκίνος στο σπίτι του Δόκτορα Πόλοβαρντ» (Harlequin at Dr. Polovard's House, κωδικός 2002.51.2): Δείχνει τον Αρλεκίνο να εισβάλλει στο εργαστήριο ή την κατοικία του σχολαστικού Ντοτόρε, προκαλώντας αναστάτωση στα βιβλία και τα όργανα του επιστήμονα.

  • «Ο Αρλεκίνος και ο Σκαραμούς κατασκευάζουν ένα σιντριβάνι»: Μια ακόμη σύνθεση όπου οι δύο υπηρέτες στήνουν ένα περίτεχνο, ψεύτικο υδραυλικό κατασκεύασμα, εκμεταλλευόμενοι τις μηχανικές γνώσεις της εποχής για να γελοιοποιήσουν τους αφέντες τους.

2. Συνολική Αποτίμηση και Καλλιτεχνική Κληρονομιά

Η σειρά έργων του Γιόχαν Γιάκομπ Σούμπλερ για την «Απαγωγή της Ιζαμπέλας» (1729) κατέχει μια μοναδική θέση στην ιστορία της ευρωπαϊκής τέχνης του 18ου αιώνα για τρεις βασικούς λόγους:

  1. Η Συνάντηση Επιστήμης και Θεάτρου: Ο Σούμπλερ καταφέρνει να συνδυάσει την αυστηρή, γεωμετρική του κατάρτιση ως μαθηματικός και θεωρητικός της προοπτικής με την ατίθαση, αναρχική και καρναβαλική ενέργεια της ιταλικής Commedia dell'Arte. Τα έργα του δεν είναι απλές εικονογραφήσεις θεατρικών παραστάσεων, αλλά σπουδές πάνω στον χώρο, τη δομή και τη σωματική κίνηση.

  2. Η Διατήρηση της Εφήμερης Τέχνης: Δεδομένου ότι η Commedia dell'Arte βασιζόταν στον αυτοσχεδιασμό και στην προφορικότητα, τα σχέδια του Σούμπλερ και τα χαρακτικά του Προμπστ αποτελούν ανεκτίμητα τεκμήρια για το πώς βιωνόταν το θέατρο του 18ου αιώνα στη βόρεια Ευρώπη — τις στάσεις, τα κοστούμια, τα lazzi και τη σκηνική ατμόσφαιρα.

  3. Η Ευρωπαϊκή Διάσταση του Ροκοκό: Μέσα από την κυκλοφορία των χαρακτικών από το Άουγκσμπουργκ, οι εικόνες αυτές ταξίδεψαν σε ολόκληρη την Ευρώπη, επηρεάζοντας τη διακόσμηση πορσελάνης (όπως στα εργοστάσια του Μάισσεν), τα θεατρικά κοστούμια και τη γενικότερη αισθητική του πρώιμου Ροκοκό, όπου το χιούμορ, η ελαφρότητα και η οπτική ψευδαίσθηση κυριαρχούσαν.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.

Η Απαγωγή της Ιζαμπέλας

  Μέρος Α': Ιστορικό Πλαίσιο, Γένεση και Δραματουργική Ανάλυση της «Απαγωγής της Ιζαμπέλας» 1. Η Φύση του Canovaccio και η Κληρονομιά το...

Αναζήτηση αυτού του ιστολογίου