ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΑΘΗΝΑΣ: «ΟΡΧΗΣΤΡΑ» ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ

Στην Αρχαία Αθήνα, τα βιβλιοπωλεία δεν στεγάζονταν σε πολυτελή κτίρια, αλλά αποτελούσαν μέρος της ζωντανής ΑΓΟΡΑΣ. Οι χώροι όπου πωλούνταν τα βιβλία ονομάζονταν συχνά «ΒΙΒΛΙΑ» ή εντοπίζονταν στην περιοχή της ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ, κοντά στα εδώλια των θεατών πριν χτιστεί το μόνιμο θέατρο.

1. Η ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: Ο ΠΑΠΥΡΟΣ

Το «βιβλίο» της εποχής δεν είχε σελίδες, αλλά ήταν ένας ΚΥΛΙΝΔΡΟΣ από πάπυρο (εισαγόμενο κυρίως από την Αίγυπτο). Οι αναγνώστες ξετύλιγαν τον πάπυρο οριζόντια καθώς διάβαζαν. Οι κύλινδροι αυτοί φυλάσσονταν σε ειδικές θήκες ή κιβώτια, τις λεγόμενες «ΚΙΣΤΕΣ».

2. Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΤΙΓΡΑΦΕΙΣ

Πίσω από κάθε βιβλιοπωλείο υπήρχε μια ολόκληρη επιχείρηση. Επειδή δεν υπήρχε τυπογραφία, κάθε αντίτυπο ήταν χειρόγραφο. Οι βιβλιοπώλες απασχολούσαν ειδικευμένους δούλους, τους ΑΝΤΙΓΡΑΦΕΙΣ, οι οποίοι αντέγραφαν με τις ώρες τα έργα των ποιητών, των τραγωδών και των φιλοσόφων. Η ποιότητα του παπύρου και η ομορφιά της γραφής καθόριζαν την τιμή.

3. ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΩΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ ΣΤΕΚΙ

Τα βιβλιοπωλεία δεν ήταν απλοί χώροι συναλλαγής, αλλά ΣΗΜΕΙΑ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗΣ. Εκεί σύχναζαν οι μορφωμένοι Αθηναίοι, οι Σοφιστές και οι μαθητές των φιλοσοφικών σχολών.

• Όπως είδαμε στην ιστορία του ΖΗΝΩΝΑ, οι ενδιαφερόμενοι μπορούσαν να καθίσουν και να ξεφυλλίσουν (ξετυλίξουν) ένα έργο πριν το αγοράσουν.

• Ο βιβλιοπώλης ήταν συχνά γνώστης του περιεχομένου και μπορούσε να κατευθύνει τον αγοραστή.

4. ΤΟ ΕΞΑΓΩΓΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ

Η Αθήνα ήταν το εκδοτικό κέντρο του αρχαίου κόσμου. Βιβλία που αγοράζονταν στην Αθήνα ταξίδευαν με πλοία σε όλη τη Μεσόγειο, από τη Μεγάλη Ελλάδα (Ιταλία) μέχρι τον Εύξεινο Πόντο. Ο Ξενοφών αναφέρει ότι στα ναυάγια πλοίων στον Πόντο βρέθηκαν «πολλά βιβλία γεγραμμένα», γεγονός που μαρτυρά τη μεγάλη ζήτηση.

 «ΟΡΧΗΣΤΡΑ» ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ: Η ΓΕΝΕΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΕΜΠΟΡΙΟΥ

Όταν αναφερόμαστε στην ΟΡΧΗΣΤΡΑ στην Αρχαία Αγορά της Αθήνας, δεν εννοούμε μια μουσική ομάδα, αλλά έναν συγκεκριμένο γεωγραφικό χώρο.

1. Ο ΧΩΡΟΣ ΤΗΣ «ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ» ΣΤΗΝ ΑΓΟΡΑ

Πριν από την οικοδόμηση του μόνιμου λίθινου Θεάτρου του Διονύσου στις πλαγιές της Ακρόπολης, οι δραματικοί αγώνες και οι δημόσιες συγκεντρώσεις γίνονταν στην Αγορά. Εκεί υπήρχε ένας μεγάλος κυκλικός χώρος με πατημένο χώμα, η «Ορχήστρα», όπου χοροί και ηθοποιοί παρουσίαζαν τα έργα τους πάνω σε προσωρινές ξύλινες εξέδρες (ικρία).

2. ΓΙΑΤΙ ΕΚΕΙ ΠΩΛΟΥΝΤΑΝ ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ;

Μετά τη μεταφορά των θεατρικών παραστάσεων στο μόνιμο θέατρο, ο χώρος της Ορχήστρας στην Αγορά παρέμεινε ένα από τα πιο πολυσύχναστα σημεία της πόλης. Οι έμποροι βιβλίων (βιβλιοπώλες) εκμεταλλεύτηκαν αυτό το γεγονός και έστησαν εκεί τους πάγκους τους.

• Η Σύνδεση με το Θέατρο: Οι Αθηναίοι που είχαν δει μια τραγωδία ή κωμωδία ήθελαν συχνά να αποκτήσουν το κείμενο. Έτσι, ο χώρος που κάποτε φιλοξενούσε την παράσταση, έγινε ο χώρος όπου μπορούσες να αγοράσεις το έργο σε πάπυρο.

• Κέντρο Πληροφόρησης: Η Ορχήστρα ήταν το σημείο όπου «κυκλοφορούσε» η γνώση. Εκεί μπορούσες να βρεις από τα έργα του Ομήρου μέχρι τις τελευταίες πραγματείες των Σοφιστών και του Αναξαγόρα.

3. Η ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΑ

Στην «Απολογία του Σωκράτη», ο Σωκράτης αναφέρει ότι οποιοσδήποτε Αθηναίος θα μπορούσε να αγοράσει τα βιβλία του Αναξαγόρα από την Ορχήστρα με το πολύ μία δραχμή. Αυτό αποδεικνύει δύο πράγματα:

• Ότι τα βιβλία ήταν προσβάσιμα στο ευρύ κοινό.

• Ότι η Ορχήστρα ήταν το πασίγνωστο «σημείο πώλησης» για κάθε πνευματικό έργο.

ΟΙ ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ: ΠΡΩΤΟΤΥΠΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ

Η ιστορία των βιβλιοπωλείων στην Αθήνα δεν βασίζεται σε υποθέσεις, αλλά στα λόγια των ίδιων των αρχαίων που έζησαν την πνευματική έκρηξη της πόλης.

1. ΠΛΑΤΩΝ, ΑΠΟΛΟΓΙΑ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ (26d-e)

Ο Σωκράτης απολογείται στο δικαστήριο και αναφέρεται στον Αναξαγόρα, δείχνοντας πόσο εύκολα και φθηνά μπορούσε κανείς να βρει βιβλία στην ΟΡΧΗΣΤΡΑ.

ΠΡΩΤΟΤΥΠΟ: > «...ἃ ἔξεστιν ἐνίοτε, εἰ πάνυ πολλοῦ, δραχμῆς ἐκ τῆς ὀρχήστρας πριαμένοις Μέλητον καταγελᾶν, εἰ προσποιεῖτο ἑαυτοῦ εἶναι...»

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: > «...τα οποία [βιβλία] μπορεί κανείς μερικές φορές, αν η τιμή είναι πολύ υψηλή, να τα αγοράσει από την Ορχήστρα με μία δραχμή και να γελάσει με τον Μέλητο, αν εκείνος προσποιούνταν ότι οι ιδέες αυτές είναι δικές του...»

2. ΞΕΝΟΦΩΝ, ΑΝΑΒΑΣΙΣ (7.5.14)

Ο Ξενοφών μας πληροφορεί για το ΕΞΑΓΩΓΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ των βιβλίων, περιγράφοντας τα φορτία που βρέθηκαν σε ναυάγια στη Μαύρη Θάλασσα.

ΠΡΩΤΟΤΥΠΟ: > «...ἐνταῦθα εὑρίσκονται πολλαὶ μὲν κλῖναι, πολλὰ δὲ κιβώτια, πολλαὶ δὲ βίβλοι γεγραμμέναι, καὶ τἆλλα πάντα ὅσα ἐν ξυλίνοις τεύχεσι ναύκληροι ἄγουσιν.»

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: > «...εκεί βρέθηκαν πολλά κρεβάτια, πολλά κιβώτια, πολλά γραμμένα βιβλία [πάπυροι] και όλα τα άλλα είδη που μεταφέρουν οι καραβοκύρηδες μέσα σε ξύλινα σκεύη.»

3. ΕΥΠΟΛΙΣ (ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ 327)

Ο κωμικός ποιητής Εύπολις (σύγχρονος του Αριστοφάνη) επιβεβαιώνει την ύπαρξη συγκεκριμένου σημείου στην Αγορά όπου πωλούνταν οι πάπυροι.

ΠΡΩΤΟΤΥΠΟ: > «περιῆλθον εἰς τὰ σκόροδα καὶ τὰ κρόμμυα καὶ τὸν λιβανωτὸν εὐθὺ τῶν βιβλίων...»

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: > «περιπλανήθηκα εκεί που πουλάνε τα σκόρδα και τα κρεμμύδια και το λιβάνι και κατευθύνθηκα κατευθείαν προς τα ράφια των βιβλίων...»