Τα «Σκιαδικά» και τα οδοφράγματα στην Καπνικαρέα: Η εξέγερση της Αθήνας (1859-1862)

 

Τα «Σκιαδικά» του 1859 και η έξωση του Όθωνα το 1862 αποτελούν δύο από τις πιο εμβληματικές και ταυτόχρονα παρεξηγημένες στιγμές της μετεπαναστατικής Αθήνας. Πρόκειται για πραγματικά, απολύτως τεκμηριωμένα ιστορικά γεγονότα που σημάδεψαν τη σύγκρουση ανάμεσα στη νεολαία, τους ριζοσπάστες δημοκράτες και την αυταρχική μοναρχία.

1. Τα «Σκιαδικά» (Μάιος 1859): Η εξέγερση για τα ψάθινα καπέλα

Η αφορμή και το κοινωνικό υπόβαθρο

Την άνοιξη του 1859, οι φοιτητές και οι μαθητές του Πανεπιστημίου Αθηνών αποφάσισαν να στηρίξουν την εγχώρια βιοτεχνία και την οικονομική ανεξαρτησία, αντιδρώντας στα ακριβά, εισαγόμενα ευρωπαϊκά

καπέλα (τα επίσημα «κίονες» ή ημίψηλα) που επέβαλλε το κλίμα της βασιλικής αυλής. Ως σύμβολο λιτότητας και πατριωτισμού, υιοθέτησαν τα φθηνά, παραδοσιακά ψάθινα καπέλα από τη Σίφνο, τα οποία έγιναν γνωστά ως «σκιάδια».

Η απόφαση αυτή δεν ήταν απλώς μια μόδα, αλλά μια ευθεία πολιτική πρόκληση προς την καθεστηκυία τάξη. Η βασιλική αυλή του Όθωνα, οι υπουργοί, οι αυλικοί και η αθηναϊκή ελίτ περιέπαιζαν τους φοιτητές, θεωρώντας τα ψάθινα καπέλα «χωριάτικα» και ανάξιους τίτλους για τη νεολαία της πρωτεύουσας.

Η βίαιη καταστολή και η έκρηξη

Η κατάσταση οξύνθηκε όταν οι αστυνομικές αρχές και οι πράκτορες της εξουσίας άρχισαν να παρενοχλούν, να προπηλακίζουν και να ξυλοκοπούν φοιτητές επειδή φορούσαν τα σκιάδια. Στις αρχές Μαΐου του 1859, η οργή της νεολαίας ξεχείλισε. Οι φοιτητές λίντσαραν τους αστυνομικούς πληροφοριοδότες και τους χαφιέδες που τους παρακολουθούσαν μέσα στην πόλη.

Ο διευθυντής της Αστυνομίας, Δημήτριος Δημητριάδης, παίρνοντας εντολή από την κυβέρνηση, διέταξε μια πρωτοφανή και σοκαριστική ενέργεια: την εισβολή της έφιππης αστυνομίας και του στρατού μέσα στον εσωτερικό χώρο του Πανεπιστημίου Αθηνών, επιτιθέμενοι ανελέητα στους φοιτητές.

Οι συνέπειες

Η εισβολή της αστυνομίας στο άσυλο του Πανεπιστημίου προκάλεσε πανελλήνια συγκίνηση και γενικευμένη λαϊκή εξέγερση. Οι καθηγητές του Πανεπιστημίου διαμαρτυρήθηκαν εντόνως, η νεολαία κατέλαβε τους δρόμους και η κυβέρνηση του Αθανάσιου Μιαούλη αναγκάστηκε σε δεινή θέση. Τα «Σκιαδικά» κατέδειξαν ότι το φοιτητικό κίνημα στην Ελλάδα είχε πλέον αποκτήσει ριζοσπαστικά, αντιμοναρχικά χαρακτηριστικά.

2. Η εξέγερση του Οκτωβρίου 1862 και τα οδοφράγματα στην Καπνικαρέα

Τρία χρόνια μετά τα «Σκιαδικά», η συσσωρευμένη λαϊκή δυσαρέσκεια κατά του Όθωνα οδήγησε στην οριστική έκρηξη της επανάστασης του Οκτωβρίου του 1862, η οποία έφερε την έξωση του βασιλιά.

Ο ρόλος των Ιταλών εθελοντών και του Αμίλκαρε Τσιπριάνι

Στις συγκρούσεις αυτές πρωτοστάτησαν ριζοσπάστες δημοκράτες, φοιτητές και ξένοι πολιτικοί πρόσφυγες —κυρίως Ιταλοί γαριβαλδινοί που είχαν καταφύγει στην Ελλάδα μετά τους αγώνες για την ιταλική ενοποίηση.

Ανάμεσά τους ξεχώριζε ο νεαρός Ιταλός επαναστάτης Αμίλκαρε Τσιπριάνι (Amilcare Cipriani), ο οποίος είχε καταδιωχθεί από τις αυστριακές αρχές. Ο Τσιπριάνι βρέθηκε στην πρώτη γραμμή των αντικαθεστωτικών κινητοποιήσεων στην Αθήνα, συμβάλλοντας στην οργάνωση των ενόπλων πυρήνων και στη δημιουργία της «Δημοκρατικής Λέσχης» μαζί με ντόπιους αγωνιστές.

Η Καπνικαρέα και η κόκκινη σημαία

Κατά τη διάρκεια των οδομαχιών και των συγκρούσεων με τις στρατιωτικές δυνάμεις που παρέμεναν πιστές στον Όθωνα, οι επαναστάτες οχύρωσαν την καρδιά της παλιάς Αθήνας. Στην περιοχή γύρω από τον ιστορικό βυζαντινό ναό της Καπνικαρέας (στη διασταύρωση των οδών Ερμού και Αιόλου), στήθηκαν πραγματικά οδοφράγματα.

Εκεί, σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες και τα χρονικά της εποχής, ο Αμίλκαρε Τσιπριάνι και οι σύντροφοι του ύψωσαν για πρώτη φορά στον ελλαδικό χώρο την κόκκινη σημαία σε οδόφραγμα, συμβολίζοντας τη διεθνιστική και σοσιαλιστική διάσταση που άρχισε να διαπερνά ορισμένα τμήματα του ριζοσπαστικού κινήματος. Η εξέγερση του Οκτωβρίου του 1862 πέτυχε τελικά τον σκοπό της: ο Όθωνας και η Αμαλία εγκατέλειψαν οριστικά την Ελλάδα με αγγλικό πολεμικό πλοίο, βάζοντας τέλος στη βασιλεία τους.

ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠΗΓΕΣ & ΤΥΠΟΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ (1859–1862)

• Εφημερίδα «Αθηνά» (1859, 1862). Φύλλα Μαΐου 1859 (αναλυτικά ρεπορτάζ για τα επεισόδια των Σκιαδικών, την εισβολή της αστυνομίας στο Πανεπιστήμιο και τις συλλήψεις φοιτητών) και φύλλα Οκτωβρίου 1862 (χρονικό της εξέγερσης της Αθήνας και της έξωσης του Όθωνα).

• Εφημερίδα «Αυγή» (1859). Εκδότης: Γεώργιος Φιλάρετος. Κριτική κάλυψη της κυβερνητικής καταστολής του Αθανάσιου Μιαούλη κατά της νεολαίας.

• Εφημερίδα «Φως» (1861-1862). Εκδότης: Σοφοκλής Καρύδης. Δημοσίευση ριζοσπαστικών άρθρων και σχολίων για την αντιοθωνική κίνηση των αθηναϊκών οδοφραγμάτων.

• Εφημερίδα «Αγγελιοφόρος» & «Μέλλον» (1859, 1871). Εκδότης: Δήμος Παπαθανασίου. Αρθογραφία υπέρ των φοιτητικών κινητοποιήσεων και των κοινωνικών διεκδικήσεων.