Δημήτριος Παπαρρηγόπουλος

 

ΜΕΡΟΣ Α΄: Η Γέννηση μιας Σκιώδους Φωνής και το Αθηναϊκό Σκηνικό του 1860

Ο Δημήτριος Παπαρρηγόπουλος, γεννημένος στην Αθήνα τον Σεπτέμβριο του 1843, κουβαλούσε από τα γεννοφάσκια του ένα βαρύτατο συμβολικό φορτίο. Ως μοναχογιός του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου –του εθνικού ιστορικού που θεμελίωσε την αδιάσπαστη ελληνοχριστιανική συνέχεια του έθνους από την αρχαιότητα μέσω του Βυζαντίου–, ο Δημήτριος βρέθηκε από νωρίς εγκλωβισμένος σε έναν ασφυκτικό πνευματικό ορίζοντα. Ενώ ο πατέρας του έχτιζε τα θεμέλια της επίσημης κρατικής ιδεολογίας, ο νεαρός Δημήτριος στρεφόταν ενστικτωδώς προς την αμφισβήτηση, την υπαρξιακή θλίψη και τη ρήξη με κάθε μορφή εξουσίας.

Η Αθήνα της εποχής εκείνης ήταν μια μικρή, επαρχιώτικη πρωτεύουσα βασιλείου, η οποία

προσπαθούσε μανιωδώς να φορέσει ευρωπαϊκό κοστούμι, κρύβοντας κάτω από το χαλί την εξαθλίωση των λαϊκών στρωμάτων, την ανεργία και την πνευματική ξηρασία. Στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα της Νομικής, ο Δημήτριος μελετούσε με ζήλο τους αρχαίους τραγικούς, τον Πλάτωνα, τον Σενέκα και τους νεότερους Ευρωπαίους φιλοσόφους, αναζητώντας τα αίτια της κοινωνικής αδικίας. Ωστόσο, τα βράδια, ο εσωτερικός του κόσμος γινόταν μια «φουρτουνιασμένη θάλασσα».

Η πρώτη μεγάλη καμπή ήρθε τον Σεπτέμβριο του 1861, όταν σε ηλικία μόλις 18 ετών συνδέθηκε με το ριζοσπαστικό δημοσιογραφικό περιβάλλον της εποχής. Στις 9 Σεπτεμβρίου 1861, η εφημερίδα «Φως» του Σοφοκλή Καρύδη δημοσιεύει το ανυπόγραφο άρθρο-σταθμό «Η Αναρχία», το οποίο πολλοί μελετητές (όπως ο Λεωνίδας Χρηστάκης) αποδίδουν στον ίδιο. Το κείμενο αυτό προκαλεί σεισμό στην Αθήνα. Η Βασιλική Αστυνομία σπεύδεται να κατασχέσει το φύλλο, καθώς για πρώτη φορά διατυπώνεται δημόσια στον ελληνικό Τύπο η ιδέα ότι οι κυβερνήσεις δεν είναι παρά ένα «σαμάρι» στην πλάτη του λαού και ότι η πλήρης έλλειψη αρχών (η αναρχία) αποτελεί μέγιστο αγαθό και φυσικό προορισμό των εθνών.

Το νεανικό αυτό κείμενο δεν ήταν μια θεωρητική άσκηση επί χάρτου, αλλά η συμπύκνωση μιας βαθιάς ψυχικής εξέγερσης. Ο Παπαρρηγόπουλος ένιωθε ότι οι θεσμοί, τα πανεπιστημιακά σαλόνια όπως ο «Παρνασσός» και τα φιλολογικά καφενεία πέριξ της πλατείας Συντάγματος και της οδού Ερμού («Η Ωραία Ελλάς») λειτουργούσαν ως μηχανισμοί απόκρυψης της αλήθειας. Η σκέψη του δεν ανεχόταν τους μεσοβέζικους συμβιβασμούς.

Από τα πρώτα του κείμενα, όπως η νεανική μελέτη-πραγματεία «Σκέψεις ενός ληστού ή η καταδίκη της κοινωνίας» (1859), ο συγγραφέας διακηρύσσει την ηθική ανωτερότητα του περιθωριοποιημένου απέναντι σε μια υποκριτική κοινωνία. Γράφει χαρακτηριστικά σε ένα από τα αποσπάσματα της περιόδου εκείνης:

«Τι είναι κοινωνία; Σωρός κακοηθείας και ραδιουργείας, άθροισμα φθόνου, αρένα όπου οι ισχυροί καταπατούν τους ασθενείς και όπου η αδικία ενδύεται τον μανδύα του νόμου. Εγεννήθην εν μέσω τειχών που δεν γνωρίζουν την ελευθερία, είδον τους ανθρώπους να προσκυνούν είδωλα ψεύτικα... Η κοινωνία στέκει απέναντί μας όχι ως μητέρα, αλλ’ ως δικαστής έτοιμος να καταδικάσει εκείνους που η ίδια γέννησε μέσα στη φτώχεια και στην εγκατάλειψη. Αρνούμαι τους νόμους σας, διότι οι νόμοι σας προστάζουν την υποταγή του αδυνάτου στον ισχυρό.»

Η κραυγή αυτή αντηχούσε σαν γροθιμιά στο στομάχι του αστικού κατεστημένου. Ο Δημήτριος δεν ήταν ένας θεωρητικός επαναστάτης ασφαλούς γραφείου. Η διανοητική του πορεία ήταν προδιαγεγραμμένο να συγκρουστεί μετωπικά με την πραγματικότητα, οδηγώντας τον σταδιακά από τη θεωρητική αμφισβήτηση στη μαχητική πράξη και στην ολοκληρωτική αυτοθυσία.

ΜΕΡΟΣ Β΄: Η Έκδοση των Ποιητικών Συλλογών και ο Κόσμος της Μελαγχολίας

Καθώς τα φοιτητικά χρόνια κυλούσαν μέσα στην ένταση και την εσωτερική αποξένωση, ο Δημήτριος Παπαρρηγόπουλος βρήκε καταφύγιο στη λογοτεχνία και κυρίως στην ποίηση. Ο ψυχικός του κόσμος, τραυματισμένος από την αδυναμία του να συμβιβαστεί με την ψευτιά του περίγυρου και σημαδεμένος από μια βαριά, σχεδόν κλινική μελαγχολία, άρχισε να αποτυπώνεται σε χαρτί με μια καθαρεύουσα ιδιαίτερα φορτισμένη από ρομαντικό πάθος.

Το 1864, σε ηλικία μόλις 21 ετών, εκδίδει την πρώτη του σημαντική ποιητική συλλογή με τίτλο «Στοιχεία». Σε αυτήν, η επίδραση των ξένων ρομαντικών ποιητών συναντά την ελληνική πραγματικότητα της εποχής, η οποία έμοιαζε πνευματικά αποστειρωμένη. Ο Παπαρρηγόπουλος δεν τραγουδά τη δόξα του έθνους, ούτε αναλώνεται στους εύκολους πανηγυρισμούς για τα αρχαία μνημεία που τόσο αγαπούσε ο πατέρας του. Αντίθετα, στρέφει το βλέμμα του στο εσωτερικό σκοτάδι, στη φθορά του χρόνου, στην απογοήτευση και στον θάνατο.

Η ποίησή του είναι μια αδιάκοπη κραυγή αγωνίας. Στις σελίδες των «Στοιχείων» και στην κατοπινή του συλλογή «Μελαγχολία» (1869), ο ποιητής εμφανίζεται ως ένας σύγχρονος ναυαγός της ζωής. Δεν υπάρχει καμία ελπίδα λύτρωσης μέσα από τους ανθρώπινους θεσμούς. Η μόνη αλήθεια που απομένει είναι η σιωπή του τάφου και η λησμονιά.

Ας εξετάσουμε ενδεικτικά αποσπάσματα από τα λυρικά του κείμενα και τα ποιήματα της περιόδου αυτής, τα οποία αποτυπώνουν ανάγλυφα την ψυχοσύνθεσή του:

Ο φανός του Κοιμητηρίου Αθηνών

Ω φανερέ σιωπηλέ, που φέγγεις στους χαμένους,

στων μνημάτων την ερημιά, στους αποκοιμισμένους,

πες μου, τι κρύβεις πιο βαθιά κάτω απ’ τα κρύα χώματα,

ποια λησμονημένα όνειρα, ποια σβησμένα στόματα;

Εδώ που η δόξα γκρεμίζεται κι ο έρωτας πεθαίνει,

μόνο η αιώνια σιωπή στους τάφους μας απομένει.

Στιγμαί μελαγχολίας

Κ’ ευδαιμονίαν έπλαττον, κ’ εφανταζόμην μέλλον,

μα η σκληρή πραγματικότητα μού έκοψε τα χέρια πλέον.

Δεικνύει την μετατροπήν της ηδονής εις πόνον,

και η ψυχή μου σέρνεται σε έναν ατέλειωτο δρόμο.

Εις χώραν άγονον, εν ή ο στεναγμός γεννάται,

όπου ως λύπης σκιά κάθε ελπίδα πνίγεται και χάνεται.

Δεν παραπονούμαι

Δεν παραπονούμαι στη μοίρα, δεν κλαίω για μένα,

αφού τα πάντα στη γη είν’ από καιρό χαμένα.

Γνώρισα την πίκρα της πλάνης, είδον την απάτη,

κι έχω για πάντα κλειστά πια τα θλιμμένα μου μάτια.

Αφήστε με μόνο στη νύχτα, στη σκέψη τη βαριά,

η λύτρωση είναι ο θάνατος κι η λησμονιά η γλυκιά.

Οι σύγχρονοί του λογοτέχνες στα καφενεία και στα φιλολογικά σαλόνια αδυνατούσαν να κατανοήσουν αυτόν τον βαθύ, ασυμβίβαστο πεσιμισμό. Θεωρούσαν τα γραπτά του υπερβολικά, σκοτεινά και ασύμβατα με το πνεύμα της «εθνικής αναγέννησης». Όμως ο Δημήτριος δεν έγραφε για να αρέσει. Τα ποιήματά του ήταν οι σταγόνες ενός αιμορραγούντος εσωτερικού κόσμου.

Στα πεζά δοκίμια και στους «Χαρακτήρες» που συνέγραψε τα χρόνια εκείνα, η κριτική του απέναντι στην κοινωνία γίνεται ακόμη πιο οξυδερκής και αμείλικτη:

«Η ζωή δεν είναι παρά ένα σύντομο διάλειμμα ανάμεσα σε δύο ανύπαρκτες αιωνιότητες. Και όμως, εμείς, τα μικρά αυτά πλάσματα της λάσπης και του πνεύματος, καταναλώνουμε τον ελάχιστο αυτό χρόνο σε ατέλειωτες έριδες, σε μικροπρεπείς φιλοδοξίες και σε κούφιους στοχασμούς. Κοιτάξτε τους νέους στα πανεπιστήμια, τους λογίους στα καφενεία, τους πολιτικούς στα βήματα. Όλοι ομιλούν περί προόδου, περί ελευθερίας, περί ηθικής, ενώ την ίδια στιγμή η κοινωνία σαπίζει στα θεμέλιά της. Ο άνθρωπος είναι δέσμιος των προλήψεών του. Φοβάται την αλήθεια διότι η αλήθεια γυμνώνει την ψυχή του από τα ψεύδη με τα οποία την έντυσε.»

Αυτή η ασυμβίβαστη στάση προετοίμαζε το έδαφος για τη μεγάλη μετάβαση: από τη θεωρητική καταγγελία και τη λυρική θλίψη, στη βιωματική σύγκρουση με τα κοινωνικά εγκλήματα της εποχής του. Ο δρόμος τον οδηγούσε ευθέως στα μεταλλεία του Λαυρίου.

ΜΕΡΟΣ Γ΄: Τα Μεταλλεία του Λαυρίου και η Νομική Υπεράσπιση των Εργατών

Η δεκαετία του 1870 βρίσκει τον Δημήτριο Παπαρρηγόπουλο όχι πια απλώς έναν απομονωμένο φοιτητή ή ρομαντικό ποιητή της μελαγχολίας, αλλά έναν συνειδητοποιημένο αγωνιστή που περνά από τη θεωρία στην πράξη. Η μεγάλη κοινωνική πληγή της εποχής στην Ελλάδα ήταν τα μεταλλεία του Λαυρίου, όπου εκτυλίσσονταν σκηνές πρωτόγονης καπιταλιστικής εκμετάλλευσης. Εκατοντάδες εργάτες ζούσαν σε άθλια παραπήγματα, κάνοντας δωδεκάωρες εξαντλητικές βάρδιες για πενιχρό μεροκάματο, χωρίς κανένα μέτρο προφύλαξης, εκτεθειμένοι διαρκώς στον κίνδυνο φονικών ανατινάξεων ή της θανατηφόρας μολυβδίασης.

Όταν το 1873 οι εργάτες στα μεταλλεία εξεγέρθηκαν διεκδικούμενοι ανθρώπινες συνθήκες εργασίας και επιβίωσης, η Πολιτεία και οι εταιρείες απάντησαν με καταστολή και δικαστικές διώξεις. Τότε ο Παπαρρηγόπουλος, έχοντας πλέον ολοκληρώσει τις σπουδές του στη Νομική, παίρνει μια απόφαση που σφραγίζει τη ζωή του: αναλαμβάνει τη νομική υπεράσπιση των εξεγερμένων εργατών στο δικαστήριο.

Η παρουσία του στα δικαστήρια δεν ήταν μια τυπική επαγγελματική υπόθεση, αλλά μια πολιτική και ηθική πράξη συνολικής καταδίκης του συστήματος. Ο νεαρός νομικός υπερασπίστηκε τους κολασμένους του Λαυρίου με σθένος, αντιπαραθέτοντας το δίκαιο της ανθρώπινης ζωής απέναντι στους ψυχρούς νόμους του κέρδους. Στις σημειώσεις και τα κείμενά του από εκείνη την περίοδο, τα οποία συχνά διαβάζονταν σε κλειστές συντροφιές ή κυκλοφορούσαν χειρόγραφα, αποτυπώνεται με ωμότητα η πραγματικότητα της εργασίας.

Η επαφή του με τη φρίκη του Λαυρίου συνδέθηκε άμεσα με τις καθημερινές του τριβές στην Αθήνα. Λάδι στη φωτιά της αγανάκτησής του έριχναν οι αδιέξοδες συζητήσεις στα φιλολογικά σαλόνια του «Παρνασσού» και οι πολιτικές αντιπαραθέσεις με τους λογίους στο ιστορικό καφενείο «Η Ωραία Ελλάς», στη συμβολή των οδών Ερμού και Αιόλου. Εκεί άκουγε τους «φωτισμένους» διανοούμενους να συζητούν για την πρόοδο του έθνους, αγνοώντας επιδεικτικά το αίμα και τον ιδρώτα εκείνων που πέθαιναν στα έγκατα της γης.

Η εμπειρία αυτή αποτυπώνεται ανάγλυφα στο θεατρικό και πεζογραφικό του δοκίμιο με τίτλο «Η αγορά», όπου ο συγγραφέας απογυμνώνει τις ψευδαισθήσεις της αστικής κοινωνίας:

«Η Αγορά δεν είναι τόπος συνάντησης ελεύθερων πολιτών, όπως μας διδάσκουν τα βιβλία της αρχαιότητας· είναι παζάρι ψυχών, συνειδήσεων και αξιών. Εδώ τα πάντα πωλούνται και τα πάντα αγοράζονται. Η τιμιότητα έχει ταρίφα, η αρετή μετριέται με το βάρος του χρυσού, και η δικαιοσύνη ζυγίζεται στα συμφέροντα των ισχυρών. Βλέπω τους ανθρώπους να συνωστίζονται γύρω από τους πάγκους, όχι μόνο για να αγοράσουν τον άρτον τον επιούσιον, αλλά για να εκθέσουν προς πώληση την ίδια τους την αξιοπρέπεια. Ο ένας προσφέρει τη φωνή του στις εκλογές, ο άλλος την πένα του στον ισχυρότερο προστάτη, και ένας τρίτος τη σιωπή του έναντι ευτελούς ανταλλάγματος.

Και εν μέσω αυτής της γενικευμένης παρακμής, στέκεται ο ποιητής ή ο ελεύθερος στοχαστής σαν ξένος, σαν φωνή βοώντος εν τη ερήμω. Του προσφέρουν θέση στην Αγορά, του ζητούν να γίνει μέρος του μηχανισμού, να ψάλει ύμνους στους κρατούντες για να κερδίσει την εύνοια του πλήθους. Μα εκείνος αρνείται. Προτιμά την πείνα, την απομόνωση και την περιφρόνηση, παρά να λερώσει το πνεύμα του με τα ψίχουλα που πέφτουν από το τραπέζι των αφεντών. Η αληθινή αγορά της ζωής δεν έχει ανάγκη από χρυσό· έχει ανάγκη από αλήθεια, και η αλήθεια είναι το μόνο εμπόρευμα που κανείς εδώ μέσα δεν τολμά να αγγίξει.»

Ο Δημήτριος Παπαρρηγόπουλος δεν περιορίστηκε στους στίχους και στα άρθρα. Η στράτευσή του στο πλευρό των αδυνάτων έγινε το τελικό καύσιμο που τον οδήγησε στην έσχατη μορφή διαμαρτυρίας, μετατρέποντας το ίδιο του το σώμα σε πεδίο μάχης κατά της αδικίας.

ΜΕΡΟΣ Δ΄: Η Απεργία Πείνας και το Τέλος του Πρωτομάρτυρα

Το έτος 1873 έμελλε να είναι και το τελευταίο στη σύντομη, θεεικώς παθιασμένη και τραγική ζωή του Δημήτριου Παπαρρηγόπουλου. Βλέποντας την αδιαφορία της Πολιτείας, την εξαθλίωση των εργατών στο Λαύριο και την αλαζονεία της εξουσίας, ο νεαρός νομικός και στοχαστής αποφασίζει να δώσει το έσχατο σήμα συναγερμού. Δεν αρκείται πια στις εφημερίδες, στους στίχους ή στις δικαστικές αίθουσες. Επιλέγει να θυσιάσει το ίδιο του το σώμα ως έσχατο μέσο διαμαρτυρίας.

Στη συμβολή των οδών Ιπποκράτους και Ακαδημίας, στην καρδιά της Αθήνας, ο Παπαρρηγόπουλος ξεκινά μια πράξη άνευ προηγουμένου για τα ελληνικά χρονικά: υποβάλλει τον εαυτό του σε απόλυτη ασιτία. Απαιτεί από την κεντρική διοίκηση να στρέψει επιτέλους την προσοχή της στο Λαύριο, στις απάνθρωπες εργασιακές συνθήκες, στους ανθρώπους που πεθαίνουν αβοήθητοι στα μεταλλεία. Είναι ακράδαντα πεπεισμένος ότι η θυσία του θα ταράξει τα λιμάζοντα ύδατα της συνείδησης του έθνους, ότι ο αγώνας του θα αποδώσει καρπούς και θα ξυπνήσει τον κόσμο από τον λήθαργο.

Οι μέρες περνούν μέσα σε μια ατμόσφαιρα αποσιώπησης από τους επίσημους θεσμούς και μουδιασμένης παρακολούθησης από το κοινό. Η υγεία του καταρρέει ραγδαία. Ο οργανισμός του, ήδη εξασθενημένος από τις αϋπνίες, τη διαρκή πνευματική ένταση και τη μελαγχολία, δεν αντέχει. Μετά από 36 ολόκληρες μέρες απεργίας πείνας, ο νεαρός αγωνιστής λιποθυμά. Ο ταλαιπωρημένος και εξαντλημένος οργανισμός του υποκύπτει οριστικά.

Ο Δημήτριος Παπαρρηγόπουλος φεύγει από τη ζωή πριν καλά-καλά κλείσει τα τριάντα του χρόνια. Με τον θάνατό του, εγγράφεται ανεξίτηλα στην Ιστορία ως ο πρώτος απεργός πείνας για ιδεολογικούς και κοινωνικούς λόγους στον ελληνικό χώρο. Ο Τύπος της εποχής, άλλοτε εχθρικός και άλλοτε αμήχανος μπροστά σε αυτό το μέγεθος της αυταπάρνησης, γράφει χαρακτηριστικά για «θάνατο εκ μελαγχολίας», αποκαλώντας τον «πρωτομάρτυρα» του αναρχικού και εργατικού κινήματος στην Ελλάδα.

Η κηδεία του μετατρέπεται σε λαϊκό προσκύνημα και ταυτόχρονα σε πρωτοφανές κοινωνικό γεγονός. Χιλιάδες κόσμου, εργάτες, φοιτητές και απλοί πολίτες κατακλύζουν τους δρόμους της Αθήνας. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες της εποχής, καταγράφονται λιποθυμίες και υστερικοί θρήνοι από απελπισμένες θαυμάστριες και νέους που συγκλονίστηκαν από το τέλος του.

Η σκέψη του, όπως αποτυπώθηκε στο περίφημο άρθρο του «Η Αναρχία» (1861), συμπυκνώνει τη ριζοσπαστική του κοσμοθεωρία:

«Kαι αι κυβερνήσεις λοιπόν, όσον καλαί και εγκρατείς και δίκαιοι και αν είναι, πάντοτε είναι ένα σαμάρι, πάντοτε τρέφονται εκ της εργασίας των άλλων, καθώς ο κύριος εκ της εργασίας του γαϊδάρου και ευτυχής και αγία θα ήτο η ημέρα, καθ’ ήν θα κατορθώναμε να μην έχωμεν διόλου ανάγκην κυβερνήσεων και αρχών, αλλά να ζώμεν πάντες εν ομονοία και αδελφότητι, ίσοι όλοι και τρεφόμενοι εκ των χειρών μας. H αναρχία λοιπόν, ήτοι η παντελής έλλειψις αρχών, δεν είναι διόλου κακόν, απεναντίας είναι μέγιστον αγαθόν, είναι η κατάστασις εκείνη εις την οποίαν προώρισε ο θεός τα έθνη να φτάσουν μιαν ημέραν και ευτυχείς οι λαοί, όσοι φθάσουν προτύτερα!… Tην διαρπαγήν λοιπόν, τας βιαιοπραγίας και τας αιματηράς συγκρούσεις φοβούνται και αποστρέφονται οι πολίται. Aλλ’ είναι δυνατόν να συμβώσιν ταύτα εις την Eλλάδα, έστω και εν καιρώ αναρχίας και αν επί ημέρας πολλάς παραταθή αύτη; Tούτο θέλωμεν εξετάσει εις το προσεχές φύλλον. Πρέπει να το εξετάσωμεν διότι υπάρχουσιν επί του αντικειμένου τούτου φόβοι πολλοί, φόβοι μάταιοι και παράλογοι, οι οποίοι πρέπει να λείψουν, πρέπει να φυγαδευθούν, εάν θέλωμεν διόρθωσιν της παρούσης καταστάσεώς μας, την οποίαν όλοι συναισθανόμεθα, όλοι ομολογούμεν ότι δεν είναι καλή, ούτε αξία λαού ελευθέρου.»

Ο λόγος του ήταν ασυμβίβαστος, φορτωμένος με τον στόμφο, τις υπερβολές και την καθαρεύουσα της εποχής του, αλλά διέθετε μια σπαρακτική, γνήσια λυρικότητα που μιλούσε κατευθείαν στην καρδιά της απογοητευμένης νεολαίας. Η φωνή του μπορεί να σίγησε νωρίς, αλλά η παρακαταθήκη του έμεινε ζωντανή στις επόμενες γενιές των στοχασστών και των ποιητών.

ΜΕΡΟΣ Ε΄: Η Διαχρονική Παρακαταθήκη και η Σκιά του Καρυωτάκη

Ο πρόωρος και τραγικός θάνατος του Δημήτριου Παπαρρηγόπουλου το 1873 δεν σήμανε και το τέλος της παρουσίας του στη συλλογική μνήμη, έστω κι αν για πολλές δεκαετίες το όνομά του παρέμεινε θρυλικό αλλά περιθωριοποιημένο, σκεπασμένο από τη βαριά σκιά του πατέρα του και του ακαδημαϊκού κατεστημένου. Ο «πρωτομάρτυρας» του ελληνικού αναρχικού και εργατικού κινήματος άφησε πίσω του μια πνευματική παρακαταθήκη που λειτούργησε υπόγεια αλλά καταλυτικά για τις επόμενες γενιές των Ελλήνων λογοτεχνών και στοχαστών.

Εκείνος που κουβάλησε πιο βαθιά από όλους τη φλόγα αυτής της ασυμβίβαστης μελαγχολίας ήταν ο Κώστας Καρυωτάκης. Είναι γνωστό από τις μαρτυρίες και τη φιλολογική παράδοση ότι ο Καρυωτάκης, ο μεγαλύτερος ποιητής της ελληνικής παρακμής και του μεσοπολέμου, είχε πάντα μαζί του, φυλαγμένη σαν ιερό κειμήλιο μέσα στο πορτοφόλι του, τη φωτογραφία του Δημήτριου Παπαρρηγόπουλου. Η σύνδεση αυτή δεν είναι τυχαία. Και οι δύο μοιράζονταν την ίδια υπαρξιακή φρίκη απέναντι στην ψευτιά του κόσμου, την ίδια απόλυτη αδιαλλαξία και την πεποίθηση ότι η ποίηση δεν είναι ένα κοσμικό παιχνίδι σαλονιού, αλλά μια πράξη αυτογνωσίας και αυτοκαταστροφής.

Ο Παπαρρηγόπουλος μίλησε με τον ανοίκειο, συχνά υστερικό αλλά πάντα ειλικρινή λόγο μιας γενιάς που ένιωθε προδομένη από τα ίδια της τα όνειρα. Οι στίχοι του, γραμμένοι μέσα στην αυστηρή και συχνά ξύλινη καθαρεύουσα της εποχής, έκρυβαν μιαν ηφαιστειακή λάβα που ούρλιαζε ενάντια στην υποκρισία, την αδικία και τον κοινωνικό ευτελισμό. Η πράξη της απεργίας πείνας στη συμβολή Ιπποκράτους και Ακαδημίας παραμένει μέχρι σήμερα το απόλυτο σύμβολο μιας ζωής που αρνήθηκε να συμβιβαστεί με τα ψίχουλα της εξουσίας.

Κλείνοντας αυτή την εκτενή αναδρομή στον βίο, το έργο και τα αποσπάσματα του πρώτου Έλληνα αναρχικού στοχαστή, αξίζει να ξαναδιαβάσουμε τα λόγια από τις «Στιγμαί μελαγχολίας», που συνοψίζουν ολόκληρο το πεπρωτό του:

«Κ’ ευδαιμονίαν έπλαττον, κ’ εφανταζόμην μέλλον,

μα η σκληρή πραγματικότητα μού έκοψε τα χέρια πλέον.

Δεικνύει την μετατροπήν της ηδονής εις πόνον,

και η ψυχή μου σέρνεται σε έναν ατέλειωτο δρόμο.

Εις χώραν άγονον, εν ή ο στεναγμός γεννάται,

όπου ως λύπης σκιά κάθε ελπίδα πνίγεται και χάνεται.»

Η φωνή του Δημήτριου Παπαρρηγόπουλου, πέρα από τον χρόνο και τις ιδεολογικές αγκυλώσεις, παραμένει μια ανοιχτή πληγή στην ιστορία της νεοελληνικής συνείδησης, μια υπενθύμιση ότι υπήρξαν άνθρωποι που τόλμησαν να κοιτάξουν κατάματα το σκοτάδι και να απαιτήσουν το απόλυτο φως της ελευθερίας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ - ΠΗΓΕΣ

• Παπαρρηγόπουλος, Δημήτριος. «Η Αναρχία», ανυπόγραφο άρθρο στην εφημερίδα Φως, αρ. φύλλου Νοεμβρίου 1861 (σε διεύθυνση Σοφοκλή Καρύδη).

• Παπαρρηγόπουλος, Δημήτριος. Στοιχεία, Αθήνα, 1864.

• Παπαρρηγόπουλος, Δημήτριος. Μελαγχολία, Αθήνα, 1869.

• Αργυρίου, Αλέξανδρος. Η ελληνική ποίηση: Η πρώτη μετασολωμική γενιά, εκδ. Σόκολης, Αθήνα.

• Βαρίκας, Βάσος. Συγγραφείς και κείμενα, εκδ. Ερμής, Αθήνα.

• Δασκαλάκης, Απόστολος. Ο Ελληνικός Τύπος και οι ρίζες του κοινωνικού και αναρχικού κινήματος τον 19ο αιώνα, Ιστορικές Εκδόσεις, Αθήνα.

• Kορδάτος, Γιάννης. Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος, εκδ. Μπουκουμάνη, Αθήνα.

• Χρηστάκης, Λεωνίδας. Δημήτριος Παπαρρηγόπουλος: Ο πρώτος Έλληνας αναρχικός και απεργός πείνας, εκδ. Απόπειρα, Αθήνα.