Ο ΚΟΛΟΣΣΟΣ ΤΟΥ ΜΑΡΟΥΣΙΟΥ – ΧΕΝΡΙ ΜΙΛΕΡ

Ποτέ δεν θα είχα πάει στην Ελλάδα, αν δεν ήταν μια κοπέλα ονόματι Μπέτυ που μου μίλησε γι' αυτήν σε ένα γεύμα. Ήμουν στο Παρίσι, κουρασμένος από την Ευρώπη, νιώθοντας τον επερχόμενο θάνατο του δυτικού πολιτισμού να πλανάται πάνω από τα κεφάλια μας σαν μαύρο σύννεφο. Η Μπέτυ μου είπε για το φως, για την καθαρότητα των γραμμών, για τους ανθρώπους που δεν είχαν μολυνθεί ακόμα από τη

μηχανική υστερία της εποχής μας. Έτσι, πήρα την απόφαση. Το ταξίδι με το βαπόρι ήταν μια μετάβαση από το σκοτάδι στο φως. Καθώς πλησιάζαμε στο λιμάνι του Πειραιά, η θάλασσα άλλαζε χρώματα που δεν είχα ξαναδεί ποτέ στη ζωή μου. Δεν ήταν απλώς μπλε· ήταν ένα μεταφυσικό χρώμα που έμοιαζε να πηγάζει από τα σωθικά της γης. Η πρώτη επαφή με το ελληνικό έδαφος ήταν ένα σοκ για τις αισθήσεις. Όλα ήταν γυμνά, απογυμνωμένα από τα περιττά στολίδια της Δύσης.

Όταν γνώρισα τον ΓΙΩΡΓΟ ΚΑΤΣΙΜΠΑΛΗ, κατάλαβα αμέσως γιατί τον ονόμασαν «Κολοσσό». Δεν ήταν το ανάστημά του, αν και ήταν ένας άνδρας ρωμαλέος και επιβλητικός. Ήταν η αύρα του. Καθόμασταν σε μια μικρή ταβέρνα, κι εκείνος άρχισε να μιλάει. Η φωνή του ήταν ένας χείμαρρος που παρέσυρε τα πάντα στο πέρασμά του. Δεν μιλούσε απλώς· δημιουργούσε κόσμους. «Κοίταξε αυτό το χώμα, Μίλερ!» μου είπε, χτυπώντας το χέρι του στο τραπέζι. «Αυτό το χώμα έχει φάει θεούς και δαίμονες. Εμείς οι Έλληνες είμαστε πλασμένοι από αυτό το φως που βλέπεις γύρω σου. Δεν μας νοιάζει ο θάνατος, γιατί ζούμε κάθε στιγμή σαν να είναι η τελευταία πριν την αιωνιότητα.» Ο ΚΑΤΣΙΜΠΑΛΗΣ στο Μαρούσι, ανάμεσα στις λεμονιές και τα κυπαρίσσια, φάνταζε σαν ένας αρχαίος ημίθεος που είχε ξεμείνει στον 20ό αιώνα. Οι ιστορίες του για τον πόλεμο στα βουνά, για τις δυσκολίες της ζωής, για την αγάπη του για την ελληνική γη, ήταν γεμάτες από μια ζωντάνια που με έκανε να νιώθω ντροπή για την πνευματική μου ένδεια πίσω στο Παρίσι.

Η Αττική δεν είναι απλώς μια περιοχή· είναι μια κατάσταση του πνεύματος. Οι λόφοι, ο Υμηττός, η Πεντέλη, έχουν μια γεωμετρία που μιλάει απευθείας στην ψυχή. Το φως εδώ δεν πέφτει πάνω στα πράγματα· μοιάζει να βγαίνει μέσα από αυτά. Τα μάρμαρα του Παρθενώνα δεν είναι νεκρές πέτρες. Είναι ζωντανοί οργανισμοί που αναπνέουν κάτω από τον ήλιο. Συνεχίσαμε τις συζητήσεις μας για ώρες ολόκληρες. Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ ήταν επίσης εκεί, μια παρουσία πιο ήσυχη, πιο βαθιά, σαν το αντίβαρο στην ορμητικότητα του ΚΑΤΣΙΜΠΑΛΗ. Μαζί, μου άνοιξαν τις πόρτες μιας Ελλάδας που δεν θα βρει κανείς σε κανένα αρχαιολογικό εγχειρίδιο. Μιας Ελλάδας που είναι ταυτόχρονα αρχαία και ολοκαίνουργια.

Φτάνοντας στις ΜΥΚΗΝΕΣ, η ατμόσφαιρα άλλαξε απότομα. Το φως εκεί δεν είναι το ίδιο με της Αθήνας· είναι ένα φως που αποκαλύπτει την τραγωδία. Καθώς πλησιάζα στην ΠΥΛΗ ΤΩΝ ΛΕΟΝΤΩΝ, ένιωσα ένα ρίγος να διαπερνά τη ραχοκοκαλιά μου. Δεν ήταν ο φόβος του θανάτου, αλλά ο φόβος μιας αρχέγονης δύναμης που αρνείται να πεθάνει. «Εδώ είναι το μέρος όπου το έγκλημα έγινε τέχνη», σκέφτηκα. Οι λίθοι των τειχών είναι τόσο τεράστιοι που μοιάζουν να έχουν τοποθετηθεί από χέρια γιγάντων. Περπάτησα μέσα στον ΘΟΛΩΤΟ ΤΑΦΟ ΤΟΥ ΑΓΑΜΕΜΝΟΝΑ και η σιωπή εκεί μέσα ήταν βαριά σαν μόλυβδος. Ήταν μια σιωπή που είχε καταπιεί χιλιάδες χρόνια κραυγών. Ένιωθα την παρουσία της Κλυταιμήστρας, το άρωμα της προδοσίας και το βάρος μιας κατάρας που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά. Στις ΜΥΚΗΝΕΣ, ο άνθρωπος συνειδητοποιεί τη μικρότητά του μπροστά στο πεπρωμένο. Είναι ένα τοπίο γυμνό, άνυδρο, που δεν σου επιτρέπει να κρυφτείς. Οι πέτρες μιλούν για αίμα, για δόξα και για την απόλυτη πτώση. Κοίταξα τον ορίζοντα προς το Άργος. Η πεδιάδα εκτεινόταν σαν ένας χάρτης της ανθρώπινης μοίρας. Ο ΚΑΤΣΙΜΠΑΛΗΣ στεκόταν δίπα μου, αλλά ακόμα και η δική του πληθωρική φωνή είχε χαμηλώσει. Εδώ, στην καρδιά του αρχαίου δράματος, τα λόγια περιττεύουν.

Αφήνοντας πίσω μας το σκοτάδι των Μυκηνών, η ΕΠΙΔΑΥΡΟΣ μας υποδέχτηκε σαν μια αγκαλιά. Αν οι Μυκήνες είναι η αρρώστια της ψυχής, η Επίδαυρος είναι το φάρμακο. Μόλις αντίκρισα το ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ, ένιωσα μια ξαφνική ελάφρυνση. Η γεωμετρία του είναι μια προσευχή σε πέτρα. Δεν υπάρχει τίποτα τυχαίο στην κλίση των κερκίδων, στην ακουστική, στη θέση του μέσα στο τοπίο. Είναι το μέρος όπου ο άνθρωπος συμφιλιώνεται με τη φύση και τον Θεό. «Στην Επίδαυρο», έγραψα αργότερα, «αισθάνεσαι πως η υγεία είναι η φυσική κατάσταση του ανθρώπου και η αρρώστια μια παρεξήγηση.» Στάθηκα στο κέντρο της ορχήστρας. Ο ΚΑΤΣΙΜΠΑΛΗΣ ανέβηκε ψηλά στις τελευταίες σειρές. Ψιθύρισε κάτι και η φωνή του έφτασε στα αυτιά μου πεντακάθαρη, σαν να μου μιλούσε η ίδια η γη. Εκείνη τη στιγμή κατάλαβα πως η Ελλάδα δεν είναι ερείπια. Είναι μια ζωντανή δόνηση. Το τοπίο γύρω από το ιερό του Ασκληπιού είναι γεμάτο πεύκα που αναδύουν μια μυρωδιά καθαρότητας. Η σιωπή της Επιδαύρου δεν είναι νεκρή· είναι μια σιωπή γεμάτη από τις ανάσες των ανθρώπων που ήρθαν εδώ για να βρουν τη γιατρειά τους. Έφυγα από εκεί νιώθοντας πως είχα ξαναγεννηθεί. Το πνεύμα μου είχε καθαρίσει από τη σκόνη της Ευρώπης.

Πίσω στην Αθήνα, οι μέρες κυλούσαν ανάμεσα σε ούζο, συζητήσεις και ατέλειωτους περιπάτους. Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ μας διάβαζε ποιήματα και ο ΚΑΤΣΙΜΠΑΛΗΣ τα ερμήνευε με τον δικό του, μοναδικό τρόπο. Η απλότητα της ελληνικής ζωής – ένα κομμάτι ψωμί, λίγες ελιές και η θέα του βράχου της Ακρόπολης – ήταν για μένα η μεγαλύτερη πολυτέεια. Καθώς ο πόλεμος πλησίαζε, η Ελλάδα έμοιαζε με έναν φάρο που θα έσβηνε σύντομα, αλλά το φως του θα έμενε για πάντα χαραγμένο στη μνήμη μου. Ο ΚΟΛΟΣΣΟΣ ΤΟΥ ΜΑΡΟΥΣΙΟΥ δεν ήταν απλώς ο φίλος μου ο Γιώργος· ήταν ο ίδιος ο άνθρωπος που αρνείται να υποκύψει στο σκοτάδι, που γελάει κατάμουτρα στη μοίρα και που ξέρει ότι η ζωή είναι ένας αιώνιος χορός κάτω από τον ήλιο.

Η ΥΔΡΑ είναι ένα πέτρινο όνειρο. Καθώς το καράβι πλησιάζει στο λιμάνι, βλέπεις τα σπίτια να σκαρφαλώνουν στον βράχο σαν άσπρα περιστέρια. Δεν υπάρχει χώμα εδώ, μόνο πέτρα και φως. Η ΥΔΡΑ είναι ο τόπος όπου η αρχιτεκτονική συναντά τη θεία γεωμετρία. Κάθε γωνιά, κάθε σκάλα, κάθε τοίχος είναι μια σπουδή στην αφαίρεση. «Στην ΥΔΡΑ», έγραψα, «δεν μπορείς να πεις ψέματα. Ο βράχος είναι τόσο γυμνός που ξεγυμνώνει και την ψυχή σου.» Περπατούσα στα σοκάκια και ένιωθα πως ο χρόνος είχε σταματήσει. Η σιωπή του νησιού δεν είναι η σιωπή της ερημιάς, αλλά η σιωπή της έντασης. Οι άνθρωποι εδώ έχουν την αξιοπρέπεια του βράχου. Ο ΚΑΤΣΙΜΠΑΛΗΣ έμοιαζε διαφορετικός εδώ· η φωνή του αντηχούσε στους τοίχους των αρχοντικών και επέστρεφε πιο καθαρή. Στην ΥΔΡΑ κατάλαβα ότι η ομορφιά δεν χρειάζεται στολίδια· χρειάζεται μόνο το θάρρος να είσαι ο εαυτός σου.

Μετά την ΥΔΡΑ, η ΚΡΗΤΗ ήταν ένας σεισμός. Αν η ΥΔΡΑ είναι το πνεύμα, η ΚΡΗΤΗ είναι το σώμα, το αίμα και το σπέρμα της ιστορίας. Φτάνοντας στον ΧΑΝΔΑΚΑ (Ηράκλειο), ένιωσα αμέσως τη διαφορά. Η γη εδώ δονείται. Είναι μια γη που έχει γεννήσει θεούς και επαναστάτες. Η επίσκεψη στην ΚΝΩΣΟ ήταν μια κάθοδος στον λαβύρινθο του ανθρώπινου υποσυνείδητου. Ο ΣΕΡ ΑΡΘΟΥΡ ΕΒΑΝΣ μπορεί να αναστήλωσε τα τείχη, αλλά η αύρα του ΜΙΝΩΑ είναι ακόμα εκεί, ζωντανή και επικίνδυνη. Τα χρώματα των τοιχογραφιών – το κόκκινο του αίματος και το μπλε της θάλασσας – είναι τόσο έντονα που μοιάζουν να ζωγραφίστηκαν χθες. «Η ΚΡΗΤΗ είναι το μέρος όπου η ζωή ξεχειλίζει από τα όρια της», έλεγα στον ΚΑΤΣΙΜΠΑΛΗ. Περιπλανηθήκαμε στην ενδοχώρα, στα χωριά όπου οι άνδρες φορούν τα μαύρα στιβάνια και σε κοιτούν στα μάτια με μια ειλικρίνεια που σε τρομάζει. Φάγαμε μαζί τους, ήπιαμε την τσικουδιά τους που καίει σαν φωτιά και ακούσαμε τη λύρα να κλαίει και να γελάει ταυτόχρονα. Στην ΚΡΗΤΗ, ο θάνατος είναι ένας παλιός φίλος που τον κερνούν κρασί. Η φύση της ΚΡΗΤΗΣ είναι άγρια. Τα βουνά, ο ΨΗΛΟΡΕΙΤΗΣ, στέκονται σαν φύλακες μιας αρχαίας αλήθειας. Δεν είναι ένα τοπίο για τουρίστες· είναι ένα πεδίο μάχης όπου το πνεύμα αναμετράται με την ύλη. Φεύγοντας από την ΚΡΗΤΗ, ένιωσα πως είχα αγγίξει τις ρίζες του κόσμου.

Οι τελευταίες μου μέρες στην Ελλάδα ήταν γεμάτες από μια γλυκιά μελαγχολία. Ο πόλεμος είχε ήδη αρχίσει να ξεσπά στην Ευρώπη. Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΤΣΙΜΠΑΛΗΣ με συνόδευσε μέχρι το καράβι. Στεκόταν εκεί, στον Πειραιά, ένας γίγαντας που αρνιόταν να λυγίσει μπροστά στο μέλλον. «Μην ξεχάσεις το φως, Μίλερ!» μου φώναξε καθώς το πλοίο απομακρυνόταν. Και δεν το ξέχασα. Ο ΚΟΛΟΣΣΟΣ ΤΟΥ ΜΑΡΟΥΣΙΟΥ δεν είναι απλώς ένα βιβλίο για την Ελλάδα. Είναι η απόδειξη πως ο άνθρωπος μπορεί να είναι ελεύθερος, αρκεί να έχει το θάρρος να κοιτάξει τον ήλιο κατάματα. Η Ελλάδα μου έδωσε πίσω την πίστη μου στην ανθρωπότητα. Μου έδειξε πως, ακόμα και στο χείλος της καταστροφής, η ομορφιά είναι η μόνη απάντηση.

ΑΝΑΛΥΣΗ

Η ανάλυση του έργου Ο ΚΟΛΟΣΣΟΣ ΤΟΥ ΜΑΡΟΥΣΙΟΥ του ΧΕΝΡΙ ΜΙΛΕΡ αποκαλύπτει πως δεν πρόκειται για ένα απλό ταξιδιωτικό χρονικό, αλλά για ένα μανιφέστο πνευματικής αναγέννησης. Ο ΜΙΛΕΡ, δραπετεύοντας από την «γκρίζα» και ετοιμοθάνατη Ευρώπη του 1939, ανακαλύπτει στην Ελλάδα μια υπαρξιακή αλήθεια που αλλάζει τη ζωή του.

1. Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΔΥΣΗΣ ΚΑΙ ΕΛΛΑΔΑΣ

Ο ΜΙΛΕΡ παρουσιάζει τον δυτικό πολιτισμό ως έναν «μηχανικό εφιάλτη», γεμάτο άγχος, υλισμό και πνευματικό θάνατο.

• Η Ελλάδα ως Αντίδοτο: Η Ελλάδα δεν είναι για εκείνον το ένδοξο παρελθόν των μουσείων, αλλά η ζωντανή παρουσία του φωτός.

• Η Απογύμνωση: Το ελληνικό τοπίο, γυμνό από περιττά στολίδια, αναγκάζει τον άνθρωπο να έρθει αντιμέτωπος με την ουσία του. Στην Ύδρα ή στις Μυκήνες, δεν μπορείς να κρυφτείς πίσω από κοινωνικά προσωπεία.

2. Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΤΣΙΜΠΑΛΗΣ: Ο ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΗΜΙΘΕΟΣ

Ο χαρακτήρας του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΑΤΣΙΜΠΑΛΗ αποτελεί τον κεντρικό πυλώνα του βιβλίου.

• Ο Κολοσσός: Δεν ονομάζεται έτσι λόγω μεγέθους, αλλά λόγω της ικανότητάς του να «γεμίζει» τον χώρο με τον λόγο του. Είναι ο άνθρωπος-αφηγητής που μετατρέπει την καθημερινότητα σε μυθολογία.

• Η Σύνδεση με τη Γη: Ο ΚΑΤΣΙΜΠΑΛΗΣ ενσαρκώνει την ελληνική συνέχεια· είναι ο άνθρωπος που πατάει γερά στο χώμα, πίνει, γελά και μιλά για θεούς σαν να είναι γείτονές του.

3. Η ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ (ΜΥΚΗΝΕΣ VS ΕΠΙΔΑΥΡΟΣ)

Ο ΜΙΛΕΡ χρησιμοποιεί τους αρχαιολογικούς χώρους ως ψυχολογικά σύμβολα:

• ΜΥΚΗΝΕΣ (Το Σκοτάδι): Αντιπροσωπεύουν το αρχέγονο έγκλημα, την τραγωδία και το βάρος της ιστορίας. Είναι το σημείο όπου ο άνθρωπος νιώθει τον τρόμο της μοίρας.

• ΕΠΙΔΑΥΡΟΣ (Το Φως): Είναι το απόλυτο σημείο θεραπείας. Εκεί, η γεωμετρία και η φύση συνεργάζονται για να πείσουν τον άνθρωπο πως η ευτυχία είναι η φυσική του κατάσταση. Η Επίδαυρος «ξεπλένει» τον τρόμο των Μυκηνών.

4. ΤΟ ΦΩΣ ΩΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΟΝΤΟΤΗΤΑ

Το φως στον ΚΟΛΟΣΣΟ ΤΟΥ ΜΑΡΟΥΣΙΟΥ δεν είναι απλώς καιρικό φαινόμενο.

• Διαπεραστικότητα: Είναι ένα φως που «βγαίνει μέσα από τα πράγματα».

• Ηθική Διάσταση: Το ελληνικό φως επιβάλλει την ειλικρίνεια. Στο έργο του ΜΙΛΕΡ, το φως είναι ο καθρέφτης της αλήθειας που η Ευρώπη είχε χάσει μέσα στην ομίχλη του επερχόμενου πολέμου.

5. ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ

Το βιβλίο κλείνει με την επικείμενη απειλή του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Ωστόσο, ο ΜΙΛΕΡ παραμένει αισιόδοξος.

• Η Εσωτερική Ειρήνη: Η Ελλάδα του δίδαξε πως η ειρήνη δεν είναι πολιτική συμφωνία, αλλά εσωτερική κατάσταση.

• Η Ανθρωπιά: Μέσα από την απλότητα (ψωμί, ελιές, κρασί, συζήτηση), ο ΜΙΛΕΡ επανασυνδέεται με την πίστη του στην ανθρωπότητα.

Σύνοψη: Ο ΚΟΛΟΣΣΟΣ ΤΟΥ ΜΑΡΟΥΣΙΟΥ είναι η καταγραφή μιας μύησης. Ο ΧΕΝΡΙ ΜΙΛΕΡ ήρθε στην Ελλάδα ως ένας κουρασμένος συγγραφέας και έφυγε ως ένας άνθρωπος που «είδε το φως».