ΟΙ ΒΑΚΧΕΣ- ΠΑΡΑΣΤΑΣΙΟΛΟΓΙΑ

ΟΙ ΒΑΚΧΕΣ ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ αποτελούν το τελευταίο και πιο αινιγματικό έργο του μεγάλου τραγικού ποιητή το οποίο γράφτηκε γύρω στο 406 π.Χ. ενώ εκείνος βρισκόταν στη Μακεδονία στην αυλή του βασιλιά Αρχέλαου και παρουσιάστηκε στην Αθήνα μετά τον

θάνατό του το 405 π.Χ. κερδίζοντας το πρώτο βραβείο. Η τραγωδία διαδραματίζεται στη ΘΗΒΑ και πραγματεύεται την έλευση του θεού ΔΙΟΝΥΣΟΥ ο οποίος φτάνει στην πόλη μεταμορφωμένος σε θνητό ιερέα για να επιβάλει τη λατρεία του και να τιμωρήσει την ασέβεια της αδελφής της μητέρας του Αγαύης και του βασιλιά ΠΕΝΘΕΑ. Το κείμενο διασώθηκε χάρη στην ένταξή του στα επιλεγμένα έργα για διδακτικούς σκοπούς κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες και κυρίως μέσω του πολύτιμου κώδικα Laurentianus 32.2 του 14ου αιώνα αν και παρουσιάζει ένα σημαντικό χάσμα στο τέλος του όπου χάθηκε ο θρήνος της Αγαύης πάνω από το σώμα του γιου της. Η πλοκή ξεκινά με τον Διόνυσο να οδηγεί τις γυναίκες της Θήβας σε θεϊκή μανία στον Κιθαιρώνα ενώ ο ορθολογιστής Πενθέας αρνείται να δεχτεί τη νέα θρησκεία και προσπαθεί να φυλακίσει τον θεό. Μετά από έναν καταστροφικό σεισμό στο παλάτι ο Διόνυσος πείθει με δόλο τον Πενθέα να μεταμφιεστεί σε γυναίκα για να κατασκοπεύσει τις Μαινάδες στο βουνό όπου τελικά ο βασιλιάς βρίσκει φρικτό θάνατο καθώς η ίδια του η μητέρα η ΑΓΑΥΗ τον διαμελίζει νομίζοντας μέσα στην έκστασή της πως είναι λιοντάρι. Το έργο κορυφώνεται με την τραγική αναγνώριση του εγκλήματος από την Αγαύη και την οριστική επικράτηση του θεού που οδηγεί τον οίκο του Κάδμου στην εξορία. 

 ΠΑΡΑΣΤΑΣΙΟΛΟΓΙΑ

Η ιστορία των παραστάσεων των ΒΑΚΧΩΝ στην Ελλάδα αποτελεί μια συνεχή αναζήτηση της ισορροπίας ανάμεσα στην ιερή τελετουργία και την ωμή ανθρώπινη φύση ξεκινώντας από την εμβληματική προσέγγιση του ΘΟΔΩΡΟΥ ΤΕΡΖΟΠΟΥΛΟΥ και του θεάτρου Άττις το 1986 η οποία καθιέρωσε μια παγκόσμια γλώσσα σωματικού θεάτρου και βιοδυναμικής ενέργειας με τον Άκη Σακελλαρίου ως Διόνυσο και τη Σοφία Μιχοπούλου σε μια συγκλονιστική ερμηνεία της Αγαύης και του Τειρεσία υπό τους ήχους της μουσικής του Νίκου Φιλιππίδη και τα σκηνικά του Γιώργου Πάτσα. Μια δεκαετία αργότερα το 1997 ο ΜΑΤΘΙΑΣ ΛΑΝΓΚΧΟΦ με το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος προκάλεσε σφοδρές αντιδράσεις στην Επίδαυρο παρουσιάζοντας μια ρεαλιστική και βίαιη εκδοχή σε περιβάλλον σφαγείου με τον Νίκο Καραθάνο στον ρόλο του θεού και τον Λάζαρο Γεωργακόπουλο ως Πενθέα αναδεικνύοντας τη σκοτεινή πλευρά της θυσίας μέσα από τη μετάφραση του Θεόδωρου Στεφανόπουλου. Στη σύγχρονη εποχή ο ΑΡΗΣ ΜΠΙΝΙΑΡΗΣ το 2018 με τη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση μετέτρεψε την τραγωδία σε μια εκρηκτική ροκ συναυλία μανίας με τον Γιώργο Γάλλο και τον Χρήστο Λούλη να συγκρούονται σε ένα σκηνικό του Πάρι Μέξη υπό τους ηλεκτρικούς ήχους του Βίκτωρα Κουλουμπή ενώ το 2023 η ΕΛΛΗ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ πρότεινε μια queer και πολυμεσική ανάγνωση στο Φεστιβάλ Αθηνών εστιάζοντας στη ρευστότητα των ταυτοτήτων με τον Ariah Lester. Η πρόσφατη παραστασιολογία ολοκληρώνεται με τη σκηνοθεσία του ΘΑΝΟΥ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ για το Εθνικό Θέατρο το 2024 όπου ο Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης ως απόκοσμος Διόνυσος και ο Αργύρης Πανταζάρας ως Πενθέας βυθίστηκαν σε μια ατμόσφαιρα μυστικισμού και εικαστικής εντροπίας με τη μουσική του Δημήτρη Σκύλλα και τα κοστούμια της Νίκης Ψυχογιού αποδεικνύοντας πως το έργο του Ευριπίδη παραμένει ένα ζωντανό πεδίο πειραματισμού για κάθε γενιά δημιουργών.ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΤΕΡΖΟΠΟΥΛΟΣ (Θέατρο Άττις, 1986)

Η παράσταση που άλλαξε την οπτική του αρχαίου δράματος, βασισμένη στη «βιοδυναμική μέθοδο» και την τελετουργική σωματικότητα.

• ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Λεωνίδας Ζενάκος

• ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ: Θεόδωρος Τερζόπουλος

• ΣΚΗΝΙΚΑ - ΚΟΣΤΟΥΜΙΑ: Γιώργος Πάτσας

• ΜΟΥΣΙΚΗ: Νίκος Φιλιππίδης

• ΔΙΑΝΟΜΗ:

  • Διόνυσος: Άκης Σακελλαρίου

  • Πενθέας: Δημήτρης Σιακάρας

  • Αγαύη / Τειρεσίας: Σοφία Μιχοπούλου

  • Κάδμος: Θόδωρος Πολυζώνης

  • Αγγελιαφόροι: Γιώργος Συμεωνίδης

 ΜΑΤΘΙΑΣ ΛΑΝΓΚΧΟΦ (ΚΘΒΕ, 1997)

Μια ιστορικά «σκανδαλώδης» παράσταση στην Επίδαυρο, που μετέφερε το έργο σε ένα περιβάλλον σφαγείου, τονίζοντας την ωμότητα της θυσίας.

• ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Θεόδωρος Στεφανόπουλος

• ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ: Matthias Langhoff

• ΣΚΗΝΙΚΑ - ΚΟΣΤΟΥΜΙΑ: Catherine Rankl

• ΔΙΑΝΟΜΗ:

  • Διόνυσος: Νίκος Καραθάνος

  • Πενθέας: Λάζαρος Γεωργακόπουλος

  • Αγαύη: Μιράντα Ζαφειροπούλου

  • Κάδμος: Κώστας Ίτσιος

  • Τειρεσίας: Γιώργος Μιχαλακόπουλος

 ΑΡΗΣ ΜΠΙΝΙΑΡΗΣ (Στέγη Ιδρύματος Ωνάση, 2018)

Μια ηλεκτρισμένη, ροκ τελετουργία που εστίασε στη μουσική έκσταση και την ενέργεια του Χορού.

• ΔΙΑΣΚΕΥΗ: Άρης Μπινιάρης, Θεοδώρα Καπράλου (βασισμένη στον Γ. Χειμωνά)

• ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ: Άρης Μπινιάρης

• ΣΚΗΝΙΚΑ - ΚΟΣΤΟΥΜΙΑ: Πάρις Μέξης

• ΜΟΥΣΙΚΗ: Βίκτωρας Κουλουμπής (μπάσο), Πάνος Σαρδέλης (τύμπανα)

• ΔΙΑΝΟΜΗ:

  • Διόνυσος: Γιώργος Γάλλος

  • Πενθέας: Χρήστος Λούλης

  • Αγαύη: Καρυοφυλλιά Καραμπέτη

  • Τειρεσίας: Άννα Καλαϊτζίδου

  • Κάδμος: Ονησίφορος Ονησιφόρου

ΕΛΛΗ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ (Φεστιβάλ Αθηνών, 2023)

Μια ανατρεπτική queer ανάγνωση που συνδύασε την όπερα, τα νέα μέσα και την έρευνα πάνω στη ρευστότητα των φύλων.

• ΣΥΛΛΗΨΗ - ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ: Έλλη Παπακωνσταντίνου

• ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ: Ariah Lester

• VIDEO ART: Παντελής Μάκκας

• ΔΙΑΝΟΜΗ: Ariah Lester, Γιώργος Ιατρού, Χαρά Κότσαλη, Λητώ Μεσσήνη, Βασίλης Μπούτσικος, Άρης Παπαδόπουλος.

ΘΑΝΟΣ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ (Εθνικό Θέατρο, 2024)

Μια σκοτεινή, μυστικιστική εκδοχή που παρουσίασε τον Διόνυσο ως μια απόκοσμη δύναμη που διαλύει τα κοινωνικά προσωπεία.

• ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Γιώργος Χειμωνάς

• ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ: Θάνος Παπακωνσταντίνου

• ΣΚΗΝΙΚΑ - ΚΟΣΤΟΥΜΙΑ: Νίκη Ψυχογιού

• ΜΟΥΣΙΚΗ: Δημήτρης Σκύλλας

• ΔΙΑΝΟΜΗ:

  • Διόνυσος: Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης

  • Πενθέας: Αργύρης Πανταζάρας

  • Αγαύη: Αλεξία Καλτσίκη

  • Κάδμος: Θέμης Πάνου

  • Τειρεσίας: Μαριάννα Δημητρίου