ΤΖΙΝΤΑ – Η ΝΕΡΑΪΔΑ ΤΩΝ ΑΝΕΜΩΝ ΚΑΙ Η ΙΕΡΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΩΝ ΡΕΜΕΝΩΝ

Η ΜΝΗΜΗ ΠΟΥ ΔΕΝ ΛΥΓΙΖΕΙ ΣΤΟΝ ΑΝΕΜΟ

Υπάρχουν ιστορίες που τις διηγούμαστε για να περάσει η ώρα και ιστορίες που τις κουβαλάμε για να μην χαθούμε στον χρόνο. Ο θρύλος της ΤΖΙΝΤΑΣ, της μυθικής μητέρας των ΑΡΒΑΝΙΤΟΒΛΑΧΩΝ, ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία.

Σε αυτό το τεύχος, το περιοδικό μας επιχειρεί μια βουτιά στις ομίχλες της Πίνδου και του Γράμμου, εκεί

όπου ο μύθος σμίγει με την ιστορία και η νεράιδα του ανέμου γίνεται η αρχόντισσα του τσελιγκάτου. Η ΑΡΒΑΝΙΤΟΒΛΑΧΙΚΗ ΦΟΡΕΣΙΑ δεν είναι απλώς ένα ένδυμα· είναι ένα χειρόγραφο κεντημένο με μαλλί και ασήμι, που εξιστορεί την αιώνια κίνηση ενός λαού νομάδων που κατάφερε να μετατρέψει την ανάγκη σε υψηλή αισθητική.

Από τις οικογένειες ΤΣΑΡΑΟΣΗ και ΤΣΕΠΑ, μέχρι τις καλύβες που στην κορυφή τους δέσποζε ο ξύλινος σταυρός-φυλαχτό, το αφιέρωμα που κρατάτε στα χέρια σας είναι ένας φόρος τιμής στη «φλέβα» της νεράιδας που συνεχίζει να κυλά στις γενιές των Ρεμένων.

Σε έναν κόσμο που ισοπεδώνεται από την ομοιομορφία, τέτοιοι θρύλοι είναι οι ανεμοστρόβιλοι που μας θυμίζουν ότι η ταυτότητα ενός λαού είναι το πιο πολύτιμο πέπλο του.

ΚΑΛΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ

The Nomads of the Balkans –

ΤΖΙΝΤΑ:  ΤΟ ΠΕΠΛΟ ΤΗΣ ΝΕΡΑΪΔΑΣ ΠΟΥ ΕΓΙΝΕ ΙΣΤΟΡΙΑ

Η ΜΥΘΙΚΗ ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΚΑΙ Η ΑΡΧΟΝΤΙΑ ΤΗΣ ΑΡΒΑΝΙΤΟΒΛΑΧΙΚΗΣ ΦΟΡΕΣΙΑΣ

Κείμενο: Σύνθεση Λαογραφικών και Ιστορικών Πηγών

Στην καρδιά της βαλκανικής χερσονήσου, εκεί όπου οι κορυφογραμμές της Πίνδου σμίγουν με τους

θρύλους των αιώνων, επιβιώνει μια ιστορία που αρνείται να σβήσει. Είναι η ιστορία των Ρεμένων (Αρβανιτοβλάχων), μιας υποομάδας του βλαχόφωνου ελληνισμού, που η μοίρα τους είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον άνεμο. Σύμφωνα με την παράδοση, οι Ρεμένοι δεν είναι απλοί θνητοί· στις φλέβες τους κυλά το αίμα της Τζίντας – της νεράιδας του ανεμοστρόβιλου.

Ο Παραφυσικός Γάμος και η Φλέβα των Ανέμων

Ο θρύλος θέλει έναν νέο «πικουράρο» (βοσκό), γιο τσέλιγκα, να μαγεύει με τη φλογέρα του τις Τζίντες που χόρευαν στις βουνοκορφές. Με μια κίνηση τόλμης, έκλεψε το χρυσοΰφαντο μαντήλι της ομορφότερης εξ αυτών, αναγκάζοντάς την να εγκαταλείψει την αιθέρια μορφή της και να γίνει σύντροφός του. Η Τζίντα έγινε η «πρόγονος μητέρα», η οποία, αν και κάποια στιγμή χάθηκε ξανά μέσα σε έναν ανεμοστρόβιλο, άφησε πίσω της έναν υιό και μια ιερή παρακαταθήκη: την ενδυμασία της.

Αυτή η μυθική ρίζα εξηγεί τον παραδοσιακό νομαδισμό των Αρβανιτοβλάχων. Ως απόγονοι της νεράιδας των ανέμων, δεν μπορούσαν να μείνουν στάσιμοι· έπρεπε να κινούνται αιώνια, μεταφέροντας το βιός τους από τα χειμαδιά στα ξεκαλοκαιριά, κουβαλώντας μαζί τους μια φορεσιά που δεν θυμίζει σε τίποτα την ένδυση φτωχών φερέοικων κτηνοτρόφων.

Η Αρχιτεκτονική της Φορεσιάς: Ένδυμα Υψηλής Ποιότητας

Η Αρβανιτοβλάχικη γυναικεία φορεσιά αποτελεί ένα αριστούργημα της λαϊκής χειροτεχνίας. Κάθε κομμάτι της είναι σχεδιασμένο για να αντανακλά την αρχοντιά της Τζίντας:

• Ο Κεφαλόδεσμος: Το μαύρο μεταξωτό μαντήλι (τσεμπέρι) συμβολίζει το «χαμένο πέπλο». Συμπληρώνεται από περίτεχνα κοσμήματα με φλουριά, που πλαισιώνουν το πρόσωπο με μια λάμψη που παραπέμπει στο υπερφυσικό.

• Το Σιγκούνι (Φλοκάτα): Φτιαγμένο από βαρύ, μαύρο μάλλινο ύφασμα, διακρίνεται για την αυστηρή αλλά επιβλητική του γραμμή. Οι λεπτομερείς κεντητικές συνθέσεις με τερζήδικη τέχνη (κορδονέτα) μαρτυρούν μια κοινωνία με υψηλή αισθητική και οικονομική ισχύ.

• Τα Κοσμήματα: Η «αρματωσιά» της γυναίκας (το κιμέρι στη μέση και τα τσαπράζια στο στήθος) δεν ήταν απλά στολίδια, αλλά τα οικογενειακά κειμήλια που επιδείκνυαν την ευμάρεια του τσελιγκάτου.

Γενεαλογίες και Επιβιώσεις

Ο θρύλος δεν είναι απρόσωπος. Οι Κολωνιάτες Βλάχοι (με ρίζες από την Κολώνια της Αλβανίας) συνδέουν την ιστορία με την οικογένεια Τσαραόση, ενώ οι Μιτζιντόνοι με την οικογένεια Τσέπα. Οι απόγονοι αυτών των οικογενειών βρίσκονται σήμερα διασκορπισμένοι από την Ιεροπηγή Καστοριάς και τις Πρέσπες μέχρι το Δελβινάκι, το Κεφαλόβρυσο και το Ξηρόμερο Αιτωλοακαρνανίας.

Ακόμη και η αρχιτεκτονική της παραδοσιακής καλύβας επηρεάστηκε από τον φόβο των Τζιντών. Ο ξύλινος σταυρός στην κορυφή και η απαγόρευση στις νύφες να βγαίνουν έξω μετά τα μεσάνυχτα (παραόρε) αποτελούσαν μέτρα προστασίας από τις «αδελφές» της προγόνου, που παραμόνευαν στον ανεμοστρόβιλο για να απαγάγουν τις απογόνους τους.

Επίλογος

Η Αρβανιτοβλάχικη φορεσιά παραμένει μέχρι σήμερα μια από τις ομορφότερες της Ηπειρωτικής Ελλάδας. Είναι η υλική απόδειξη ότι ένας λαός, παρά τις συνεχείς μετακινήσεις και τις κακουχίες, κατάφερε να διατηρήσει μια ταυτότητα υψηλής αισθητικής αξίας, μπολιασμένη με το μαγικό στοιχείο της παράδοσης.

ΓΛΩΣΣΑΡΙ: ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΤΗΣ ΤΖΙΝΤΑΣ

ΒΑΤΡΑ: Η εστία, το τζάκι της παραδοσιακής καλύβας. Στον θρύλο, η βάτρα αποτελεί το σημείο όπου καίγεται το πέπλο της νεράιδας, συμβολίζοντας τον οριστικό δεσμό της με τον κόσμο των ανθρώπων και την οικογένεια.

ΚΟΝΑΚΙ: Η κατοικία, το σπίτι ή το προσωρινό κατάλυμα των νομάδων κτηνοτρόφων.

ΠΑΡΑΟΡΕ: Οι «παράωρες», δηλαδή οι ώρες μετά τα μεσάνυχτα. Σύμφωνα με τις λαϊκές προλήψεις, είναι οι ώρες που η δραστηριότητα των νεράιδων και των πνευμάτων βρίσκεται στο αποκορύφωμά της και οι θνητοί είναι πιο ευάλωτοι.

ΠΙΚΟΥΡΑΡΟΣ: Ο βοσκός (από τη βλάχικη λέξη picurar). Ο πικουράρος του θρύλου αντιπροσωπεύει τον αρχέτυπο του Βλάχου κτηνοτρόφου που ζει σε απόλυτη αρμονία με τη φύση και τα στοιχεία της.

ΡΕΜΕΝΟΙ: Η αυτοονομασία των Αρβανιτοβλάχων (από το Rreman). Πρόκειται για την πληθυσμιακή ομάδα των Βλάχων που παραδοσιακά μετακινούνταν στις περιοχές της Ηπείρου, της Μακεδονίας και της Αλβανίας.

ΤΖΙΝΤΑ: Η νεράιδα των ανέμων, το αερικό. Στη γλώσσα των Αρβανιτοβλάχων, η λέξη περιγράφει ταυτόχρονα το μυθικό ον αλλά και το φυσικό φαινόμενο του ανεμοστρόβιλου.

ΤΖΟΥΜΑΡ: Η παραδοσιακή φλογέρα του βοσκού. Το όργανο που, με τον μαγικό του ήχο, αποτέλεσε το μέσο για την προσέλκυση και τη σαγήνη των νεράιδων.

ΤΣΕΛΙΓΚΑΤΟ: Η μεγάλη κοινωνική και οικονομική μονάδα των κτηνοτρόφων, που αποτελείται από πολλές οικογένειες υπό την αρχηγία του τσέλιγκα.

ΤΣΙΡ: Το ντέφι. Το ρυθμικό όργανο που κρατούσαν οι Τζίντες κατά τον εκστατικό τους χορό γύρω από τον βοσκό.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

• Κουκούδης, Α. (2000). Η Θεσσαλονίκη και οι Βλάχοι. Εκδόσεις Ζήτρος.

• Κολτσίδας, Α. (1993). Ιδεολογική συγκρότηση και εκπαιδευτική οργάνωση των ελληνόφωνων και βλαχόφωνων της Μακεδονίας. Εκδόσεις Κυριακίδη.

• Παπαθανασίου, Ι. (1994). Η Ιστορία των Βλάχων. Εκδόσεις Μπαρμπουνάκης.

• Wace, A. J. B. & Thompson, M. S. (1914). The Nomads of the Balkans. London: Methuen & Co.

• Αρχείο Συλλόγου Αρβανιτοβλάχων «Η Τζίντα»: Καταγραφές προφορικών μαρτυριών για τις οικογένειες Τσαραόση και Τσέπα.