«ΧΑΜΕΝΟΣ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟΣ» (PARADISE LOST) του ΤΖΟΝ ΜΙΛΤΟΝ

Ο Σατανάς εγείρων τους εκπεσόντες αγγέλους, Χαμένος Παράδεισος, I,314 επ. Έργο του Τζον Μάρτιν (John Martin)

Ο «ΧΑΜΕΝΟΣ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟΣ» αποτελεί το κορυφαίο επίτευγμα της αγγλικής λογοτεχνίας και ένα από τα σημαντικότερα έπη της παγκόσμιας γραμματείας. Γραμμένο σε ιαμβικό ανομοιοκατάληκτο στίχο (blank verse), το έργο επιχειρεί να «δικαιώσει τις βουλές του Θεού στους ανθρώπους», εξερευνώντας τα βαθύτερα αίτια του κακού, της ελευθερίας και της θείας χάρης.

Ο Σατανάς προεδρεύων του συμβουλίου της Κολάσεως στο Πανδαιμόνιο, Χαμένος Παράδεισος, II, 1 επ. Έργο του Τζον Μάρτιν (John Martin)

Η Δομή και το Θέμα

Το έπος αποτελείται από 12 βιβλία (στην οριστική του έκδοση το 1674) και ακολουθεί την

κλασική παράδοση των αρχαίων επών (Όμηρος, Βιργίλιος), ξεκινώντας in medias res (στη μέση της δράσης).

• Το Κοσμικό Δράμα: Η σύγκρουση μεταξύ του Παντοδύναμου Θεού και του επαναστάτη Σατανά.

• Το Ανθρώπινο Δράμα: Η πειρασμός, η πτώση και η έξωση του Αδάμ και της Εύας από την Εδέμ.

Ο Σατανάς βλέπει τις περιπτύξεις του Αδάμ και της Εύας (Χαμένος Παράδεισος, βιβλίο IV, έργο του Ουίλιαμ Μπλέικ (William Blake)

Τα Τρία Επίπεδα της Πλοκής

1. Η Κόλαση και η Ανταρσία (Βιβλία Ι - ΙΙ)

Το έργο ξεκινά με τον Σατανά και τους έκπτωτους αγγέλους να αφυπνίζονται στη φλεγόμενη λίμνη της Κόλασης μετά την ήττα τους. Στο ανάκτορο Πανδαιμόνιο, αποφασίζουν να εκδικηθούν τον Θεό όχι με νέα μάχη, αλλά διαφθείροντας το νέο Του δημιούργημα: τον Άνθρωπο. Ο Σατανάς αναλαμβάνει το μοναχικό ταξίδι μέσα από το Χάος προς τη Γη.

2. Ο Ουρανός και η Δημιουργία (Βιβλία III - VIII)

• Η Θεία Προνοητικότητα: Ο Θεός προβλέπει την πτώση του ανθρώπου. Ο Υιός του Θεού προσφέρεται εθελούσια να θυσιαστεί μελλοντικά για να λυτρώσει το ανθρώπινο γένος.

• Η Προειδοποίηση: Ο Αρχάγγελος Ραφαήλ επισκέπτεται τον Αδάμ και την Εύα. Τους διηγείται τον Πόλεμο στους Ουρανούς (τη ρίψη του Εωσφόρου στην άβυσσο) και την Εξαήμερο Δημιουργία, προειδοποιώντας τους να φυλάγονται από τον πειρασμό.

Ο Αρχάγγελος Ραφαήλ μιλά στους πρωτόπλαστους, Αδάμ και Εύα, Χαμένος Παράδεισος, βιβλίο V, υδατογραφία του Ουίλιαμ Μπλέικ (William Blake)

3. Η Πτώση και η Ελπίδα (Βιβλία ΙΧ - ΧΙΙ)

• Το Προπατορικό Αμάρτημα: Ο Σατανάς, μεταμορφωμένος σε φίδι, πείθει την Εύα να φάει από το Δέντρο της Γνώσης. Ο Αδάμ, από αγάπη για εκείνη, επιλέγει να αμαρτήσει μαζί της.

• Η Τιμωρία και το Μέλλον: Η Φύση κλονίζεται. Η Αμαρτία και ο Θάνατος εισέρχονται στον κόσμο. Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ δείχνει στον Αδάμ το όραμα της μελλοντικής ιστορίας της ανθρωπότητας (Βιβλική ιστορία), καταλήγοντας στον ερχομό του Χριστού.

• Το Τέλος: Οι Πρωτόπλαστοι εγκαταλείπουν την Εδέμ. Παρά τη θλίψη τους, έχουν τη γνώση ότι η λύτρωση είναι δυνατή μέσω της πίστης και της μετανοίας.

Κεντρικοί Χαρακτήρες

Χαρακτήρας	Ρόλος / Συμβολισμός
Σατανάς	Ο τραγικός αντι-ήρωας. Η υπερηφάνειά του τον οδηγεί στην αυτοκαταστροφή («Καλύτερα να βασιλεύεις στην Κόλαση, παρά να υπηρετείς στον Ουρανό»).
Αδάμ	Αντιπροσωπεύει τη λογική αλλά και την ανθρώπινη αδυναμία που πηγάζει από το πάθος.
Εύα	Η πρώτη γυναίκα, σύμβολο του κάλλους αλλά και της ευάλωτης φύσης απέναντι στην κολακεία.
Ο Υιός	Η ενσάρκωση της θείας αγάπης και της δικαιοσύνης.

Η Καλλιτεχνική Κληρονομιά

Το έργο ενέπνευσε σπουδαίους καλλιτέχνες, με κορυφαίους:

• Τον GUSTAVE DORÉ (1866), του οποίου τις δραματικές γκραβούρες μελετάμε.

• Τον WILLIAM BLAKE, που εστίασε στην πνευματική και μυστικιστική διάσταση του ποιήματος.

Σύνοψη: Ο «Χαμένος Παράδεισος» δεν είναι απλώς μια θρησκευτική ιστορία, αλλά μια μελέτη πάνω στην ανθρώπινη κατάσταση, την ελευθερία της βούλησης και την αιώνια πάλη μεταξύ του φωτός και του σκότους.

BOOK I / ΒΙΒΛΙΟ Ι THE ARGUMENT / Η ΥΠΟΘΕΣΗ This first Book proposes, first in brief, the whole Subject, Mans disobedience, and the loss thereupon of Paradise wherein he was plac't: Then touches the prime cause of his fall, the Serpent, or rather Satan in the Serpent; who revolting from God, and drawing to his side many Legions of Angels, was by the command of God driven out of Heaven with all his Crew into the great Deep. Το πρώτο αυτό Βιβλίο εκθέτει εν συντομία όλο το θέμα: την παρακοή του Ανθρώπου και την απώλεια του Παραδείσου όπου είχε τοποθετηθεί. Έπειτα αγγίζει την πρωταρχική αιτία της πτώσης του, τον Όφι, ή μάλλον τον Σατανά μέσα στον Όφι· ο οποίος, επαναστατώντας κατά του Θεού και παρασύροντας μαζί του πολλές λεγεώνες Αγγέλων, εξεδιώχθη με διαταγή του Θεού από τον Ουρανό μαζί με όλο του το πλήρωμα στα βάθη της Αβύσσου. THE PROEM / ΤΟ ΠΡΟΟΙΜΙΟ ORIGINAL TEXT Of Mans First Disobedience, and the Fruit Of that Forbidden Tree, whose mortal tast Brought Death into the World, and all our woe, With loss of Eden, till one greater Man Restore us, and regain the blissful Seat, Sing Heav'nly Muse, that on the secret top Of Oreb, or of Sinai, didst inspire That Shepherd, who first taught the chosen Seed, In the Beginning how the Heav'ns and Earth Rose out of Chaos: Or if Sion Hill Delight thee more, and Siloa's Brook that flow'd Fast by the Oracle of God; I thence Invoke thy aid to my adventrous Song, That with no middle flight intends to soar Above th' Aonian Mount, while it pursues Things unattempted yet in Prose or Rhime. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Την πρώτη του Ανθρώπου παρακοή, και τον Καρπό Εκείνου του Απαγορευμένου Δέντρου, που η θνητή του γεύση Έφερε τον Θάνατο στον Κόσμο, και όλη μας τη θλίψη, Μαζί με την απώλεια της Εδέμ, έως ότου ένας Άνθρωπος ανώτερος Μας αποκαταστήσει, και κερδίσει ξανά την ευλογημένη Κατοικία, Ψάλλε, Ουράνια Μούσα, εσύ που στην κρυφή κορυφή Του Χωρήβ ή του Σινά, ενέπνευσες Εκείνον τον Βοσκό, που πρώτος δίδαξε το εκλεκτό Γένος, Πώς στην Αρχή οι Ουρανοί και η Γη Αναδύθηκαν μέσα από το Χάος: Ή αν ο Λόφος της Σιών Σε τέρπει περισσότερο, και το ρυάκι του Σιλωάμ που έρρεε Πλάι στον χρησμό του Θεού· από εκεί Επικαλούμαι τη βοήθειά σου για το ριψοκίνδυνο Τραγούδι μου, Που με πέταγμα όχι συνηθισμένο σκοπεύει να υψωθεί Πάνω από το Αόνιο Όρος, καθώς επιδιώκει Πράγματα που δεν επιχειρήθηκαν ποτέ έως τώρα σε Πεζό ή Στίχο. Συνεχίζουμε με το συγκλονιστικό πέρασμα όπου ο MILTON περιγράφει την πτώση του Σατανά και των λεγεώνων του στην άβυσσο. Αυτοί οι στίχοι αποτελούν τη λογοτεχνική βάση για την εικόνα του GUSTAVE DORÉ που είδαμε στην αρχή. Η ΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΤΩΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ (ΣΤΙΧΟΙ 34-50) ORIGINAL TEXT Th' infernal Serpent; he it was, whose guile Stird up with Envy and Revenge, deceiv'd The Mother of Mankind, what time his Pride Had cast him out from Heav'n, with all his Host Of Rebel Angels, by whose aid aspiring To set himself in Glory above his Peers, He trusted to have equal'd the most High, If he oppos'd; and with ambitious aim Against the Throne and Monarchy of God Rais'd impious War in Heav'n and Battel proud With vain attempt. Him the Almighty Power Hurld headlong flaming from th' Ethereal Skie With hideous ruine and combustion down To bottomless perdition, there to dwell In Adamantine Chains and penal Fire, Who durst defie th' Omnipotent to Arms. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Ο καταχθόνιος Όφις· αυτός ήταν, που ο δόλος του Υποκινούμενος από Φθόνο και Εκδίκηση, εξαπάτησε Τη Μητέρα του Ανθρωπίνου Γένους, τότε που η Υπερηφάνειά του Τον είχε εκδιώξει από τον Ουρανό, μαζί με όλο του το Πλήθος Των Επαναστατών Αγγέλων, που με τη βοήθειά τους φιλοδοξούσε Να υψωθεί σε Δόξα πάνω από τους Ομοσίτιούς του, Πιστεύοντας πως θα εξισωνόταν με τον Ύψιστο, Αν Του αντιτάσσονταν· και με φιλόδοξο σκοπό Ενάντια στον Θρόνο και τη Μοναρχία του Θεού Ξεσήκωσε ανόσιο Πόλεμο στον Ουρανό και Μάχη αλαζονική Με μάταιη απόπειρα. Αυτόν, η Παντοδύναμη Ισχύς Τον γκρέμισε κεφαλιά, φλεγόμενο από τον Αιθέριο Ουρανό Με φρικτή καταστροφή και ανάφλεξη κάτω Στην άπατη απώλεια, εκεί για να κατοικεί Με Αδαμάντινες Αλυσίδες και Ποινικό Πυρ, Αυτόν που τόλμησε να προκαλέσει τον Παντοδύναμο στα Όπλα. Προχωράμε στο πρώτο μεγάλο ξέσπασμα του ΣΑΤΑΝΑ. Καθώς συνέρχεται από την πτώση, αντικρίζει τον ΒΕΕΛΖΕΒΟΥΒ, τον υπαρχηγό του, και του απευθύνει λόγια που στάζουν φαρμάκι και αλύγιστο πείσμα. Είναι η στιγμή που ο GUSTAVE DORÉ αποδίδει με την έντονη χειρονομία του Σατανά: τη στιγμή που η απόγνωση μετατρέπεται σε αιώνιο μίσος. Ο ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΣΑΤΑΝΑ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΒΕΕΛΖΕΒΟΥΒ (ΣΤΙΧΟΙ 84-105) ORIGINAL TEXT If thou beest he; But O how fall'n! how chang'd From him, who in the happy Realms of Light Cloth'd with transcendent brightness didst out-shine Myriads though bright: If he whom mutual league, United thoughts and counsels, equal hope And hazard in the Glorious Enterprize, Joynd with me once, now misery hath joynd In equal ruin: into what Pit thou seest From what highth fall'n, so much the stronger prov'd He with his Thunder: and till then who knew The force of those dire Arms? yet not for those, Nor what the Potent Victor in his rage Can else inflict, do I repent or change, Though chang'd in outward lustre; that fixt mind And high disdain, from sence of injur'd merit, That with the mightiest rais'd me to contend, And to the fierce contention brought along Innumerable force of Spirits arm'd That durst dislike his reign, and me preferring, His utmost power with adverse power oppos'd In dubious Battel on the Plains of Heav'n, And shook his throne. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Αν είσαι εσύ αυτός· Μα ω, πόσο ξεπεσμένος! Πόσο αλλαγμένος Από εκείνον που, στα μακάρια Βασίλεια του Φωτός, Ντυμένος με υπερκόσμια λαμπρότητα, ξεπερνούσες σε φέγγος Μυριάδες αγγέλων, όσο λαμπροί κι αν ήταν! Αν είσαι αυτός που κοινός δεσμός, Ενωμένες σκέψεις και βουλές, ίση ελπίδα Και κίνδυνος στο Ένδοξο Εγχείρημα, Μας ένωσαν κάποτε, τώρα η δυστυχία μας ένωσε Σε ίση καταστροφή: Σε ποιο Βάραθρο βλέπεις Από ποιο ύψος έχουμε πέσει! Τόσο ισχυρότερος αποδείχθηκε Εκείνος με τον Κεραυνό Του: Και ποιος γνώριζε μέχρι τότε Τη δύναμη εκείνων των τρομερών Όπλων; Όμως ούτε γι' αυτά, Ούτε για όσα ο Παντοδύναμος Νικητής μέσα στην οργή Του Μπορεί ακόμα να επιβάλει, δεν μετανοώ ούτε αλλάζω, Αν και άλλαξα στην εξωτερική μου λάμψη· εκείνος ο αλύγιστος νους Και η υψηλή περιφρόνηση, από το αίσθημα της τρωθείσης αξίας μου, Που με ώθησε να αναμετρηθώ με τον Ισχυρότερο, Και στην άγρια σύγκρουση παρέσυρε μαζί μου Αναρίθμητη δύναμη Πνευμάτων οπλισμένων, Που τόλμησαν να αποστραφούν τη βασιλεία Του, και προτιμώντας εμένα, Αντιτάχθηκαν στην υπέρτατη ισχύ Του με εχθρική δύναμη Σε αμφίρροπη Μάχη στις Πεδιάδες του Ουρανού, Και συγκλόνισαν τον θρόνο Του. Η ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΣΤΗΝ ΚΟΛΑΣΗ (ΣΤΙΧΟΙ 254-263) ORIGINAL TEXT The mind is its own place, and in itself Can make a Heav'n of Hell, a Hell of Heav'n. What matter where, if I be still the same, And what I should be, all but less than he Whom Thunder hath made greater? Here at least We shall be free; th' Almighty hath not built Here for his envy, will not drive us hence: Here we may reign secure, and in my choyce To reign is worth ambition though in Hell: Better to reign in Hell, then serve in Heav'n. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Ο νους είναι ο τόπος του, και από μόνος του Μπορεί να κάνει έναν Παράδεισο από την Κόλαση, μια Κόλαση από τον Παράδεισο. Τι σημασία έχει το πού, αν παραμένω ο ίδιος, Και αυτό που πρέπει να είμαι, όλα εκτός από λιγότερο από Εκείνον Που ο Κεραυνός Τον έκανε ισχυρότερο; Εδώ τουλάχιστον Θα είμαστε ελεύθεροι· ο Παντοδύναμος δεν έχτισε Εδώ για τον φθόνο Του, δεν θα μας διώξει από εδώ: Εδώ μπορούμε να βασιλεύουμε ακλόνητοι, και κατά την κρίση μου Το να βασιλεύεις αξίζει τη φιλοδοξία, έστω και στην Κόλαση: Καλύτερα να βασιλεύεις στην Κόλαση, παρά να υπηρετείς στον Ουρανό.