ΗΘΗ ΚΑΙ ΕΘΙΜΑ ΤΩΝ ΒΛΑΧΩΝ ΤΟΥ ΜΕΤΖΗΤΙΕ (ΚΕΦΑΛΟΒΡΥΣΟ ΠΩΓΩΝΙΟΥ)

ΗΘΗ ΚΑΙ ΕΘΙΜΑ ΤΩΝ ΒΛΑΧΩΝ ΤΟΥ ΜΕΤΖΗΤΙΕ (ΚΕΦΑΛΟΒΡΥΣΟ ΠΩΓΩΝΙΟΥ)

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΤΟΥ 1904

Μιτζιντέι ή Κεφαλόβρυσο Πωγωνίου, η νύφη, 1915-1922.

Το κείμενο που ακολουθεί βασίζεται στην πολύτιμη λαογραφική μελέτη του ΛΕΩΝΙΔΑ Μ. ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗ, η οποία δημοσιεύτηκε αρχικά το 1904 στο εικονογραφημένο ημερολόγιο «ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΣ ΑΣΤΗΡ» (Τόμος 1, σελ. 277-284). Ο συγγραφέας, γράφοντας από τη Βοστίνα (σημερινή Πωγωνιανή), κατέγραψε με σπάνια λεπτομέρεια τον τρόπο ζωής και τις παραδόσεις των Βλάχων του Μετζητιέ (σημερινό Κεφαλόβρυσο), σε μια εποχή που η κοινότητα αυτή διατηρούσε ακόμα αναλλοίωτο τον ημινομαδικό της χαρακτήρα. Η πηγή της καταγραφής αυτής διασώζεται σήμερα από την ψηφιακή βάση δεδομένων του VLAHOI.NET.

ΟΙ ΟΜΑΔΙΚΟΙ ΓΑΜΟΙ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ

Όσοι δεν έτυχε να βρεθούν στις 15 Αυγούστου (ή την πρώτη Κυριακή μετά την Κοίμηση της Θεοτόκου) στο Μετζητιέ του Πωγωνίου, έχουν στερηθεί ένα μοναδικό θέαμα. Συνεχείς και αδιάκοποι πυροβολισμοί αντηχούν από άκρη σε άκρη στις γύρω χαράδρες της Νεμέρτσκας, μαζί με τις δυνατές και διαπεραστικές φωνές των Βλάχων βοσκών. Κάποιος που δεν γνωρίζει την αιτία του θορύβου, θα νόμιζε ότι το χωριό δέχεται ληστρική επίθεση ή καταστρέφεται εν μέσω θρήνων.

Κι όμως, εκείνη την ημέρα το Μετζητιέ διασκεδάζει όσο ποτέ. Είναι η ημέρα που τελούνται ομαδικά τα συνοικέσια και οι γάμοι της κοινότητας. Καθώς οι Βλαχοποιμένες αναγκάζονταν τον χειμώνα να μετακινούνται οικογενειακώς με τα ποίμνιά τους προς τις πεδιάδες του Δελβίνου, η τέλεση γάμων οποιαδήποτε άλλη εποχή ήταν αδύνατη. Έτσι, τον Αύγουστο τελούνταν δέκα, είκοσι ή και περισσότεροι γάμοι ταυτόχρονα, μέσα σε ένα πανδαιμόνιο πυροβολισμών και τραγουδιών που θύμιζαν περισσότερο μοιρολόγια.

ΑΡΡΑΒΩΝΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ

Μιτζιντέι ή Κεφαλόβρυσο Πωγωνίου, ξύρισμα του γαμπρού, 1915-1922.

Οι επίσημοι αρραβώνες τελούνταν πάντα την εορτή της Αγίας Παρασκευής. Λίγες ημέρες πριν από τον γάμο, τοποθετούσαν στη στέγη του σπιτιού ή της καλύβης μια δέσμη από χρωματιστές κλωστές, ως διακριτικό σημάδι της επικείμενης τελετής. Η προίκα της νύφης αποτελούνταν αποκλειστικά από ενδύματα και υφαντά που έφτιαχνε η ίδια στον αργαλειό.

Στην ανεπίσημη τελετή των αρραβώνων, ο γαμπρός πήγαινε στο σπίτι της νύφης με συνοδεία συγγενών. Τοποθετούσαν τα δαχτυλίδια μέσα σε ένα μαντήλι και ο καθένας από τους παρευρισκόμενους τα έπιανε με τη σειρά με το δεξί του χέρι, έκανε μια κυκλική κίνηση στο πρόσωπό του και ευχόταν: «Προκοψιάστε, κερδεσιάστε» (να προκόψετε και να κερδίσετε).

Η ΗΜΕΡΑ ΤΟΥ ΓΑΜΟΥ ΚΑΙ Η ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΦΟΡΕΣΙΑ

Την Κυριακή του γάμου, η νύφη στολιζόταν από νωρίς το πρωί. Απαραίτητα στοιχεία του στολισμού της ήταν η σκούφια με τα φλωριά, η τραχηλιά και τα τσιαπράκια, ενώ το βασικό ένδυμα ήταν το μαύρο πολύπτυχο τσιπούνι. Ο γαμπρός φορούσε τη φλωκάτα (πανωφόρι), τη φουστανέλα, το σιλάχι (δερμάτινη ζώνη) και το χαρμπί (ατσάλινη ράβδος για το ακόνισμα των μαχαιριών), στο οποίο κρεμούσε ένα χρωματιστό μαντήλι.

Μιτζιντέι ή Κεφαλόβρυσο Πωγωνίου, η νύφη, 1915-1922.

Η ΓΑΜΗΛΙΑ ΠΟΜΠΗ ΚΑΙ Η ΘΥΣΙΑ ΤΟΥ ΑΜΝΟΥ

Ο γαμπρός και οι «Βλάμηδες» (στενοί του φίλοι) προηγούνταν έφιπποι, ενώ ακολουθούσαν οι υπόλοιποι συγγενείς και καλεσμένοι πεζοί. Τη στιγμή που η πομπή ξεκινούσε για να παραλάβει τη νύφη, έσφαζαν ένα αρνί πάνω από το οποίο έπρεπε να περάσει ο γαμπρός με το άλογο. Όσοι έμεναν πίσω στο σπίτι του γαμπρού είχαν την υποχρέωση να ψήσουν και να φάνε όλο το κρέας του θυσιασθέντος αρνιού πριν επιστρέψει η πομπή. Θεωρούνταν κακός οιωνός για το ζευγάρι αν περίσσευε έστω και το ελάχιστο ίχνος κρέατος.

ΤΑ ΕΘΙΜΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΚΑΙ Η ΚΟΥΛΟΥΡΑ

Όταν η νύφη έβγαινε από το σπίτι της, οι καλεσμένοι στέκονταν στη σειρά. Ένα παιδί έχυνε νερό στην άκρη του ενδύματος των παρευρισκομένων και η νύφη έσκυβε να πιει από εκεί. Το ίδιο τελετουργικό επαναλαμβανόταν και κατά την άφιξη στο σπίτι του γαμπρού.

Στη συνέχεια, ένας άνδρας πετούσε ψηλά την «κουλούρα» και ταυτόχρονα άδειαζε ένα δοχείο με νερό. Τότε ξεσπούσε ένας έντονος αγώνας μεταξύ των Βλάχων για το ποιος θα καταφέρει να αρπάξει την κουλούρα και να ανακηρυχθεί νικητής μέσα σε έναν αγροίκο συνωστισμό.

ΤΟ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΚΟ ΤΩΝ ΡΟΠΑΛΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΕΥΧΕΣ

Ένα από τα πιο παράξενα έθιμα γινόταν μετά τη στέψη. Δύο συγγενείς του γαμπρού στέκονταν στην έξοδο κρατώντας ρόπαλα. Καθώς οι καλεσμένοι έβγαιναν, δέχονταν από ένα χτύπημα στην πλάτη — ακόμα και ο ιερέας! Τον δε γαμπρό τον γρονθοκοπούσαν, αν και κάπως πιο επιεικώς.

Στον χορό που ακολουθούσε στο προαύλιο, η νύφη συμμετείχε στις τρεις πρώτες στροφές, ενώ οι γυναίκες τραγουδούσαν ευχές για να αποκτήσει το ζευγάρι εννέα παιδιά, καθένα από τα οποία θα γινόταν χρήσιμο στην κτηνοτροφική ζωή: ένας τσέλιγκας, ένας σκουτέρης (αρχηγός στάνης), ένας που θα φέρνει το τυρί, ένας το μαλλί, ένας καρβανιάρης, ένας γκίζαρης και ένας που θα παίζει τη φλογέρα.

ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΤΗΣ ΔΕΥΤΕΡΑΣ

Τη Δευτέρα, η νύφη οδηγούνταν με τραγούδια σε ένα απόμερο μέρος ή ρέμα, κρατώντας δύο κενά δοχεία. Απομονωνόταν για λίγο από τη συνοδεία και πρόσθετε «κάτι» κρυφά στα δοχεία. Στη συνέχεια επέστρεφε στο σπίτι και από αυτό το περιεχόμενο, με την προσθήκη νερού, έπινε η ίδια και ο γαμπρός, ως σύμβολο αμοιβαίας αγάπης. Το τι ακριβώς πρόσθετε η νύφη στα δοχεία παρέμενε ένα αυστηρά φυλαγμένο μυστικό του εθίμου.