«ΠΑΡΟΙΜΙΕΣ ΤΩΝ ΚΑΤΩ ΧΩΡΩΝ» (ή αλλιώς «Η ΦΛΑΜΑΝΔΙΚΗ ΑΝΟΗΣΙΑ»)

 

Το αριστούργημα του PIETER BRUEGEL ΤΟΥ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΥ, με τίτλο «ΠΑΡΟΙΜΙΕΣ ΤΩΝ ΚΑΤΩ ΧΩΡΩΝ» (ή αλλιώς «Η ΦΛΑΜΑΝΔΙΚΗ ΑΝΟΗΣΙΑ»), φιλοτεχνημένος το 1559.

Είναι ένας από τους πιο συναρπαστικούς πίνακες στην ιστορία της τέχνης, γιατί λειτουργεί σαν ένα οπτικό «κρυπτόλεξο». Περιλαμβάνει περίπου 112 αναγνωρίσιμες παροιμίες και ιδιωματισμούς της εποχής, οι οποίες απεικονίζουν την ανθρώπινη αφρέλεια, την αμαρτία και τον παραλογισμό.

---

Μερικές από τις πιο χαρακτηριστικές παροιμίες που βλέπουμε:

• Ο κόσμος ανάποδα: Στο κτίριο αριστερά, η μπλε σφαίρα με τον σταυρό προς τα κάτω δείχνει ότι τίποτα δεν λειτουργεί σωστά.

• Χτυπάω το κεφάλι μου στον τοίχο: Κάτω αριστερά, ένας άνδρας κάνει ακριβώς αυτό, συμβολίζοντας την επιμονή σε κάτι ακατόρθωτο.

• Ρίχνω τριαντάφυλλα στα γουρούνια: Στο κέντρο, ένας άνδρας σκορπά λουλούδια σε χοίρους (το αντίστοιχο του δικού μας «μη ρίχνετε μαργαριτάρια στους χοίρους»).

• Γεμίζει το πηγάδι αφού πνίγηκε το μοσχάρι: Πίσω δεξιά, κάποιος προσπαθεί να διορθώσει μια καταστροφή αφού είναι πια πολύ αργά.

• Δένει γένια από λινάρι στο πρόσωπο του Θεού: Κάτω δεξιά, ένας άνδρας βάζει ψεύτικα γένια σε μια μορφή που μοιάζει με τον Χριστό, συμβολίζοντας την υποκρισία.

---

Η Καλλιτεχνική Αξία

Ο BRUEGEL χρησιμοποιεί μια πανοραμική οπτική γωνία («στρατηγική του πουλιού») για να χωρέσει όλη αυτή τη δραστηριότητα. Παρόλο που το θέμα είναι η ανοησία, η σύνθεση είναι εξαιρετικά οργανωμένη, καθοδηγώντας το μάτι από τη στεριά προς τη θάλασσα στο βάθος.

Σημείωση: Ο πίνακας βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο GEMÄLDEGALERIE στο Βερολίνο.

Ο πίνακας είναι πραγματικά ένας ανεξάντλητος θησαυρός. Ο PIETER BRUEGEL «ζωγράφισε» σχεδόν τα πάντα, από την απληστία μέχρι την ανοησία.

Ορίστε μερικές ακόμα από τις πιο ενδιαφέρουσες παροιμίες που κρύβονται μέσα στη σύνθεση:

Περισσότερες οπτικές παροιμίες

• «Κάθεται σε κάρβουνα» (Στο κέντρο, κοντά στην κουζίνα): Αναφέρεται σε κάποιον που είναι εξαιρετικά ανήσυχος ή νευρικός.

• «Ψαρεύει έξω από το δίχτυ» (Στο νερό, δεξιά): Μια παροιμία που σημαίνει ότι κάποιος χάνει τον χρόνο του προσπαθώντας να πετύχει κάτι με λάθος τρόπο.

• «Ξυρίζει το γουρούνι χωρίς νερό/σαπούνι» (Κάτω, στο κέντρο): Σημαίνει να κάνεις κάτι με τον πιο δύσκολο και ακατάλληλο τρόπο (ουσιαστικά: να «βγάζεις το λάδι» σε κάποιον ή κάτι χωρίς προετοιμασία).

• «Κουβαλάει φως σε καλάθι» (Στο κάτω μέρος): Μια άλλη μορφή άσκοπου κόπου, όπως το να προσπαθείς να φωτίσεις το σκοτάδι με έναν τρόπο που δεν αποδίδει.

• «Κρατάει το χέρι του χεριού» (Δίπλα στο πηγάδι): Ένας άνδρας και μια γυναίκα κρατιούνται, που σε εκείνο το πλαίσιο υποδηλώνει την αλληλοεξάρτηση των ανόητων.

• «Κολλάει ένα μαχαίρι στον τοίχο»: Συμβολίζει την πρόκληση ή την προσπάθεια να επιβληθείς με βίαιο τρόπο.

• «Βάζει ένα ραβδί στον τροχό (του άλλου)»: Από εκεί προέρχεται η φράση «βάζω εμπόδια στα σχέδια κάποιου».

---

Η «Φιλοσοφία» του πίνακα

Όλες αυτές οι εικόνες μαζί συνθέτουν ένα μήνυμα για την ανθρώπινη φύση: Ο κόσμος είναι γεμάτος παραλογισμό. Ο Bruegel δεν καταδικάζει τους ανθρώπους ως «κακούς», αλλά ως «κουτούς» που επιμένουν να ενεργούν ενάντια στη λογική. Είναι σαν να μας λέει ότι η κοινωνία είναι μια ατέρμονη σειρά από λάθος αποφάσεις, και όλοι μας, σε κάποια γωνιά του πίνακα, έχουμε τη δική μας «παροιμία» να επιτελέσουμε.

Είναι εντυπωσιακό το πόσες από αυτές τις φράσεις επιβίωσαν στους αιώνες και χρησιμοποιούνται ακόμα και σήμερα με την ίδια σχεδόν σημασία.

Θα ήθελες να εστιάσουμε σε κάποιο συγκεκριμένο κομμάτι του πίνακα (π.χ. στο πάνω μέρος όπου γίνεται ο χαμός ή στο νερό) για να δούμε τι ακριβώς συμβαίνει εκε

Η ΑΠΑΤΗ ΚΑΙ Η ΜΑΤΑΙΟΔΟΞΙΑ ΤΟ ΚΟΥΡΕΜΑ ΤΟΥ ΤΡΕΛΟΥ ΧΩΡΙΣ ΣΑΠΟΥΝΙ: Στο κέντρο της σκηνής, βλέπουμε έναν άνδρα να ξυρίζει έναν άλλον που φοράει τη στολή του γελωτοποιού. Αυτή η φράση σήμαινε στην εποχή του ότι κάποιος εξαπατά έναν ανόητο με τον πιο εξευτελιστικό τρόπο, εκμεταλλευόμενος την έλλειψη κρίσης του. Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΠΟΥ ΔΕΝΕΙ ΤΟΝ ΔΙΑΒΟΛΟ ΣΤΟ ΜΑΞΙΛΑΡΙ: Μια από τις πιο παράξενες φιγούρες είναι μια γυναίκα που φαίνεται να δαμάζει τον ίδιο τον Σατανά, δένοντάς τον πάνω σε ένα μαξιλάρι. Αυτό συμβολίζει την απόλυτη πεισμονή και την κακία που μπορεί να ξεπεράσει ακόμα και τον διάβολο. ΤΟ ΦΤΥΣΙΜΟ ΣΤΟΝ ΑΝΕΜΟ: Ψηλά στον πύργο, ένας άνδρας φτύνει προς τα πάνω. Είναι η κλασική προειδοποίηση ότι όποιος ενεργεί απερίσκεπτα εναντίον της φύσης ή της λογικής, θα υποστεί ο ίδιος τις συνέπειες των πράξεών του. Η ΓΕΦΥΡΑ ΠΟΥ ΠΕΦΤΕΙ ΣΤΟ ΝΕΡΟ: Στο βάθος, βλέπουμε μια γέφυρα που καταρρέει. Αυτό παραπέμπει στη ματαιότητα των ανθρώπινων κατασκευών και στην αστάθεια της τύχης. ΚΑΠΟΙΟΣ ΠΟΥ ΘΕΛΕΙ ΝΑ ΠΙΑΣΕΙ ΤΟΝ ΗΛΙΟ: Ένας άλλος χαρακτήρας προσπαθεί να φτάσει τον ήλιο στον ορίζοντα. Είναι η απόλυτη εικόνα της ματαιοδοξίας και της επιδίωξης στόχων που είναι φύσει αδύνατον να επιτευχθούν. Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΥΠΟΚΡΙΣΙΑ Ο BRUEGEL δεν χαρίζεται σε κανέναν. Απεικονίζει έναν άνδρα να «κουβαλάει το φως σε ένα καλάθι», δείχνοντας κάποιον που προσπαθεί να φανεί σοφός ή φωτισμένος ενώ στην πραγματικότητα κάνει κάτι ανόητο. Επίσης, η σκηνή με τον άνδρα που «λούζει το γουρούνι» αναφέρεται σε εκείνους που σπαταλούν τον χρόνο τους προσπαθώντας να βελτιώσουν κάποιον που δεν θέλει ή δεν μπορεί να αλλάξει χαρακτήρα. Κάθε φιγούρα, από αυτήν που «χέζει στην τρύπα του τοίχου» μέχρι εκείνη που «κρύβεται πίσω από το δάχτυλό της», είναι μια υπενθύμιση ότι η ανθρώπινη φύση παραμένει ίδια μέσα στους αιώνες: γεμάτη λάθη, εγωισμό αλλά και μια δόση τραγικής κωμωδίας.