ΙΣΙΔΩΡΑ ΝΤΑΝΚΑΝ

Η αυτοβιογραφία της ΙΣΙΔΩΡΑΣ ΝΤΑΝΚΑΝ με τίτλο «Η ΖΩΗ ΜΟΥ» (MY LIFE) είναι ένα έργο γεμάτο πάθος, λυρισμό και μια αδιάκοπη αναζήτηση της ομορφιάς και της ελευθερίας. Ακολουθεί η εξιστόρηση της ζωής της, διατηρώντας κάθε λεπτομέρεια από την πορεία της «ξυπόλητης χορεύτριας» που άλλαξε τον κόσμο. ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΙ Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ Η ΙΣΙΔΩΡΑ γεννήθηκε στο ΣΑΝ ΦΡΑΝΣΙΣΚΟ το 1877. Μεγαλωμένη από μια μητέρα που λάτρευε τη μουσική και τον πολιτισμό, η ΙΣΙΔΩΡΑ και τα αδέλφια της —ο ΡΕΪΜΟΝΤ, ο ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ και η ΕΛΙΣΑΒΕΤ— μεγάλωσαν σε ένα περιβάλλον ελεύθερο από θρησκευτικές και κοινωνικές συμβάσεις. Από πολύ μικρή ηλικία, η ΙΣΙΔΩΡΑ ένιωσε την ανάγκη να χορέψει, αλλά απέρριψε αμέσως το κλασικό μπαλέτο, το οποίο θεωρούσε «τεχνητό» και «παραμορφωτικό» για το ανθρώπινο σώμα. Για εκείνη, ο χορός δεν ήταν βήματα, αλλά η έκφραση της ψυχής μέσω της κίνησης των κυμάτων, του ανέμου και των δέντρων. Άρχισε να παραδίδει μαθήματα χορού σε παιδιά της γειτονιάς ήδη από τα δώδεκά της χρόνια, αναζητώντας αυτό που ονόμαζε «κεντρική πηγή» της κίνησης στο ηλιακό πλέγμα. Η ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΙ Η ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ ΤΗΣ ΔΟΞΑΣ Η Αμερική αποδείχθηκε πολύ περιορισμένη για το όραμά της. Η οικογένεια μετακόμισε στο ΛΟΝΔΙΝΟ και στη συνέχεια στο ΠΑΡΙΣΙ, ταξιδεύοντας συχνά με ελάχιστα χρήματα αλλά με τεράστια αποθέματα ενθουσιασμού. Στο ΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ και στο ΛΟΥΒΡΟ, η ΙΣΙΔΩΡΑ μελέτησε τις αρχαίες ελληνικές αγγειογραφίες και τα γλυπτά, βρίσκοντας σε αυτά την επιβεβαίωση της θεωρίας της για τη φυσική κίνηση. Σύντομα, οι εμφανίσεις της —ξυπόλητη, με λυτά μαλλιά και ντυμένη με διάφανες ελληνικές χλαμύδες— προκάλεσαν αίσθηση στα σαλόνια της ευρωπαϊκής διανόησης. Η ΙΣΙΔΩΡΑ δεν χόρευε υπό τους ήχους ελαφριάς μουσικής, αλλά επέλεγε τους μεγάλους συνθέτες: ΜΠΕΤΟΒΕΝ, ΒΑΓΚΝΕΡ, ΣΟΠΕΝ και ΣΟΥΜΠΕΡΤ, κάτι που θεωρήθηκε τότε ιεροσυλία. Η ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΤΟ ΟΡΑΜΑ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ Το 1903, η ΙΣΙΔΩΡΑ πραγματοποίησε το όνειρο της ζωής της: το ταξίδι στην ΕΛΛΑΔΑ. Μαζί με τον αδελφό της, ΡΕΪΜΟΝΤ, έφτασαν στην Αθήνα με την ευλάβεια προσκυνητών. Εκεί, στον ΛΟΦΟ ΤΗΣ ΑΥΡΑΣ στον ΒΥΡΩΝΑ, ξεκίνησαν την ανέγερση ενός σπιτιού βασισμένου στα πρότυπα του ανακτόρου του ΑΓΑΜΕΜΝΟΝΑ. Ζούσαν με χορτοφαγία, φορούσαν χειροποίητα αρχαιοελληνικά ενδύματα και προσπάθησαν να αναβιώσουν το αρχαίο ελληνικό πνεύμα στην καθημερινότητά τους. Παρά τις πρακτικές δυσκολίες, όπως η έλλειψη νερού, η παραμονή της στην Αθήνα παρέμεινε για εκείνη μια περίοδος απόλυτης καλλιτεχνικής έκστασης. Η ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΚΑΙ Η ΠΤΩΣΗ Η προσωπική της ζωή σημαδεύτηκε από μεγάλους έρωτες, όπως με τον σκηνογράφο ΓΚΟΡΝΤΟΝ ΚΡΕΓΚ και τον πάμπλουτο ΠΑΡΙΣ ΣΙΝΓΚΕΡ (τον οποίο αποκαλούσε «Lohengrin»), αλλά και από την απόλυτη τραγωδία. Το 1913, τα δύο της παιδιά, η ΝΤΕΪΝΤΡΕ και ο ΠΑΤΡΙΚ, πνίγηκαν στον ΣΗΚΟΥΑΝΑ όταν το αυτοκίνητο στο οποίο επέβαιναν έπεσε στο ποτάμι. Η ΙΣΙΔΩΡΑ δεν ξεπέρασε ποτέ αυτή την απώλεια. Ο χορός της έγινε πιο βαρύς, πιο πένθιμος, αντικατοπτρίζοντας τον εσωτερικό της πόνο. Η ΣΟΒΙΕΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΚΑΙ Ο ΕΣΕΝΙΝ Αναζητώντας μια νέα κοινωνία που θα αγκάλιαζε την τέχνη της χωρίς εμπορικούς περιορισμούς, η ΙΣΙΔΩΡΑ αποδέχτηκε το 1921 την πρόσκληση της Σοβιετικής κυβέρνησης να ιδρύσει μια σχολή χορού στη ΜΟΣΧΑ. Εκεί γνώρισε και παντρεύτηκε τον κατά πολύ νεότερό της ποιητή, ΣΕΡΓΚΕΪ ΕΣΕΝΙΝ. Η σχέση τους ήταν θυελλώδης, γεμάτη πάθος και αυτοκαταστροφή, και έληξε με την επιστροφή της στη Δύση και τον μετέπειτα θάνατο του ΕΣΕΝΙΝ. ΤΟ ΤΕΛΟΣ Τα τελευταία χρόνια της ζωής της τα πέρασε κυρίως στη ΝΙΚΑΙΑ της Γαλλίας, αντιμετωπίζοντας οικονομικά προβλήματα και μοναξιά, αλλά διατηρώντας πάντα την πίστη της στην ελευθερία του πνεύματος. Το τέλος ήρθε με τρόπο δραματικό και ειρωνικό το 1927: η μακριά μεταξωτή εσάρπα της μπλέχτηκε στις ακτίνες του τροχού του ανοιχτού αυτοκινήτου στο οποίο επέβαινε, προκαλώντας τον ακαριαίο θάνατό της. Η ΙΣΙΔΩΡΑ ΝΤΑΝΚΑΝ δεν άφησε πίσω της μόνο ένα νέο είδος χορού. Άφησε μια ολόκληρη φιλοσοφία για τη γυναίκα, το σώμα και την τέχνη, αποδεικνύοντας ότι η κίνηση είναι η ίδια η ζωή.Εκτός από την εμβληματική αυτοβιογραφία της «Η ΖΩΗ ΜΟΥ» (MY LIFE), η ΙΣΙΔΩΡΑ ΝΤΑΝΚΑΝ άφησε πίσω της μια σειρά από κείμενα που επικεντρώνονται κυρίως στη φιλοσοφία της για την τέχνη και την εκπαίδευση. Τα σημαντικότερα από αυτά είναι: 1. Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΧΟΡΟΥ (THE ART OF THE DANCE) Πρόκειται για μια συλλογή δοκιμίων και διαλέξεων που εκδόθηκε μετά τον θάνατό της (1928). Σε αυτό το βιβλίο, η ΙΣΙΔΩΡΑ αναλύει το όραμά της για τον χορό ως μια πνευματική και φυσική εκδήλωση. Η Κεντρική Ιδέα: Υποστηρίζει ότι ο χορός δεν είναι διασκέδαση, αλλά μια ιερή τέχνη που πρέπει να πηγάζει από τη φύση και την αρχαία ελληνική τραγωδία. Το Σώμα: Περιγράφει πώς το σώμα πρέπει να είναι ελεύθερο από κορσέδες και περιορισμούς, λειτουργώντας ως αγωγός της ψυχής. 2. Ο ΧΟΡΟΣ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ (THE DANCE OF THE FUTURE) Αυτό το κείμενο ήταν αρχικά μια διάλεξη που έδωσε στο ΒΕΡΟΛΙΝΟ το 1903. Η Προφητεία της: Προέβλεψε μια νέα εποχή όπου οι γυναίκες θα χόρευαν ελεύθερες, χωρίς τα δεσμά του κλασικού μπαλέτου, διεκδικώντας την κυριαρχία του σώματός τους. Η Σύνδεση με την Αρχαιότητα: Εξηγεί γιατί η αρχαία Ελλάδα είναι το μοναδικό πρότυπο για την αληθινή ομορφιά και την αρμονία της κίνησης. 3. ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑ Η ΙΣΙΔΩΡΑ ήταν μια γυναίκα με έντονη πνευματική ζωή και διατηρούσε αλληλογραφία με κορυφαίες προσωπικότητες της εποχής της, όπως ο ΓΚΟΡΝΤΟΝ ΚΡΕΓΚ και ο ΣΕΡΓΚΕΪ ΕΣΕΝΙΝ. Επιστολές Αγάπης: Οι επιστολές της προς τον Κρεγκ είναι γεμάτες καλλιτεχνικές ανησυχίες και πάθος για τη δημιουργία. Πολιτικά Κείμενα: Κατά τη διαμονή της στη ΣΟΒΙΕΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ, έγραψε άρθρα και επιστολές όπου εξέφραζε την ελπίδα της για μια κοινωνία που θα προσφέρει δωρεάν καλλιτεχνική παιδεία σε όλα τα παιδιά. Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλά από τα σχέδια και τις σημειώσεις της για τη σχολή που ήθελε να ιδρύσει στην Αθήνα βρίσκονται στο ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΟΡΟΥ Ι. & Ρ. ΝΤΑΝΚΑΝ στον Βύρωνα, το οποίο συνεχίζει να διατηρεί ζωντανό το πνεύμα των γραπτών της.

Η αυτοβιογραφία της ΙΣΙΔΩΡΑΣ ΝΤΑΝΚΑΝ, «Η ΖΩΗ ΜΟΥ» (MY LIFE), δεν είναι απλώς μια καταγραφή γεγονότων, αλλά ένα φλογερό μανιφέστο για την ελευθερία της γυναίκας και την ιερότητα της τέχνης. Γραμμένη με έναν λυρισμό που αγγίζει τα όρια της έκστασης, αποκαλύπτει μια προσωπικότητα που δεν συμβιβάστηκε ποτέ με τους κανόνες της εποχής της, επιλέγοντας να ζήσει «γυμνή» μπροστά στο κοινό της — τόσο σωματικά όσο και ψυχικά. Ακολουθούν μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά αποσπάσματα που αποτυπώνουν το πνεύμα της: ΓΙΑ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΧΟΡΟΥ ΤΗΣ «Γεννήθηκα στην άκρη της θάλασσας. Η πρώτη μου ιδέα για την κίνηση και τον χορό ήρθε σίγουρα από τον ρυθμό των κυμάτων... Γεννήθηκα κάτω από το ζώδιο της Αφροδίτης, που κι εκείνη γεννήθηκε από τη θάλασσα, και όταν ο ρυθμός της με κυριεύει, ο χορός μου γίνεται μια προσπάθεια να ξαναβρώ εκείνη την αρχέγονη ελευθερία.» ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΦΙΞΗ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ «Για μένα, ο Παρθενώνας και τα ερείπια των ναών ήταν η μόνη πραγματικότητα. Όλα τα άλλα ήταν μια χίμαιρα. Καθώς ανέβαινα τα σκαλιά της Ακρόπολης, ένιωθα πως επέστρεφα στο σπίτι μου μετά από έναν μακρύ και οδυνηρό εξορισμό. Εκεί, ανάμεσα στους κίονες, κατάλαβα ότι ο χορός δεν είναι παρά η ευθυγράμμιση της ανθρώπινης ψυχής με τη γεωμετρία του σύμπαντος.»

ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΡΡΙΨΗ ΤΟΥ ΚΛΑΣΙΚΟΥ ΜΠΑΛΕΤΟΥ «Το μπαλέτο είναι μια τέχνη που πάει κόντρα στη φύση. Διδάσκει στο σώμα να κινείται σαν να ήταν ένα μηχανικό όργανο, με κινήσεις που δεν έχουν καμία σχέση με το πνεύμα. Εγώ ήθελα να χορέψω τον άνθρωπο, τις ελπίδες του, τους φόβους του, τη σχέση του με το άπειρο. Ήθελα να βρω την κίνηση που πηγάζει από το ηλιακό πλέγμα και απλώνεται σε ολόκληρο το είναι.» ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΕΡΩΤΑ «Ποτέ δεν πίστεψα στον γάμο ως θεσμό. Η αγάπη είναι η μοναδική δέσμευση που αναγνωρίζω. Μια γυναίκα πρέπει να είναι κύριος του σώματός της και της μοίρας της. Αν ο χορός μου δίδαξε κάτι, είναι ότι η ελευθερία δεν χαρίζεται, αλλά κατακτάται με κάθε ανάσα και κάθε κίνηση πάνω στη σκηνή.» Αυτά τα λόγια της συνεχίζουν να εμπνέουν καλλιτέχνες σε όλο τον κόσμο, υπενθυμίζοντας πως η τέχνη είναι η απόλυτη πράξη επανάστασης.

Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΧΟΡΟΥ: ΤΟ ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ

Σε αυτή τη μνημειώδη συλλογή δοκιμίων, η ΙΣΙΔΩΡΑ ΝΤΑΝΚΑΝ ξεπερνά τα όρια της απλής αυτοβιογραφίας και εισέρχεται στον χώρο της φιλοσοφίας. Για την Ντάνκαν, ο χορός δεν είναι μια σειρά από προκαθορισμένα βήματα ή μια επίδειξη τεχνικής δεινότητας, αλλά η «εξωτερική εκδήλωση της εσωτερικής ζωής».

Κεντρικά Σημεία του Βιβλίου:

Η Πηγή της Κίνησης: Η ΙΣΙΔΩΡΑ προσδιορίζει το «ηλιακό πλέγμα» ως την κεντρική πηγή από την οποία πρέπει να εκπορεύεται κάθε κίνηση. Αντιτάσσεται σθεναρά στο κλασικό μπαλέτο, το οποίο θεωρεί ότι διασπά την ενότητα του σώματος.

Η Σχέση με τη Φύση: Αναλύει πώς ο χορευτής πρέπει να παρατηρεί τον άνεμο, τα κύματα και την ανάπτυξη των φυτών. Η κίνηση πρέπει να είναι συνεχής, όπως οι κύκλοι της φύσης, χωρίς απότομες διακοπές.

Η Ελληνική Ιδέα: Το βιβλίο είναι γεμάτο αναφορές στην αρχαία ελληνική τέχνη. Η Ντάνκαν δεν επιδιώκει την απλή μίμηση των αρχαίων, αλλά την ανακάλυψη του «πνεύματος» που έκανε εκείνη την τέχνη αθάνατη.

Ο Χορός ως Εκπαίδευση: Προτείνει ένα σύστημα παιδείας όπου ο χορός θα είναι το μέσο για τη διαμόρφωση ελεύθερων και αρμονικών ανθρώπων, και όχι απλώς επαγγελματιών χορευτών.

«Ο χορευτής του μέλλοντος θα είναι εκείνος του οποίου το σώμα και η ψυχή θα έχουν αναπτυχθεί τόσο αρμονικά, ώστε η φυσική γλώσσα της ψυχής να γίνει η κίνηση του σώματος.» 

Η ανάλυση της κίνησης της ΙΣΙΔΩΡΑΣ ΝΤΑΝΚΑΝ, όπως αποτυπώθηκε μέσα από τα εμβληματικά σκίτσα του ΑΜΠΡΑΑΜ ΓΟΥΟΛΚΟΒΙΤΣ (ABRAHAM WALKOWITZ), ο οποίος δημιούργησε χιλιάδες σχέδια μελετώντας την επί σκηνής.

Η ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ: ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΣΚΙΤΣΩΝ

Τα σκίτσα που βλέπεις δεν είναι απλές απεικονίσεις μιας γυναίκας που χορεύει, αλλά μια οπτική ανάλυση της θεωρίας που η ίδια ανέπτυξε στο βιβλίο «Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΧΟΡΟΥ».

Η Ρέουσα Γραμμή: Παρατήρησε πώς οι γραμμές του σώματος στα σκίτσα είναι καμπύλες και ποτέ γωνιώδεις. Αυτό αντικατοπτρίζει την πεποίθησή της ότι στη φύση δεν υπάρχει η ευθεία γραμμή. Η κίνηση ξεκινά από το κέντρο και ρέει προς τα άκρα, σαν το κύμα που σκάει στην ακτή.

Το Ηλιακό Πλέγμα: Σχεδόν σε κάθε σχέδιο, ο κορμός έχει μια ελαφριά κλίση προς τα πίσω ή μια έντονη έκταση. Αυτή είναι η οπτική απόδειξη της «κεντρικής πηγής» (solar plexus), από όπου η ΙΣΙΔΩΡΑ πίστευε ότι αναβλύζει όλη η ενέργεια του χορευτή.

Η Έλλειψη Βάρους: Παρόλο που τα πόδια της πατούν γερά στη γη (συχνά γυμνά), η κίνηση των χεριών και της χλαμύδας δίνει την αίσθηση ότι το σώμα υπερνικά τη βαρύτητα. Αυτή ήταν η απάντησή της στις «πουέντ» του μπαλέτου: η ελαφρότητα δεν έρχεται από το να στέκεσαι στα δάχτυλα, αλλά από την εσωτερική ανάταση.

Η Δυναμική της Χλαμύδας: Το ύφασμα στα σκίτσα δεν είναι απλό ρούχο, αλλά προέκταση του σώματος. Ακολουθεί την κίνηση του αέρα που δημιουργεί ο χορός, ενισχύοντας την οπτική συνέχεια της κίνησης.

Ακολουθεί μια σύνοψη που συνδέει το όραμα της ΙΣΙΔΩΡΑΣ ΝΤΑΝΚΑΝ για τον «Χορό του Μέλλοντος» με τη σύγχρονη πραγματικότητα, αναδεικνύοντας την αξεπέραστη επιρροή της: Ο ΧΟΡΟΣ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟ ΟΡΑΜΑ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ Το μανιφέστο της ΙΣΙΔΩΡΑΣ ΝΤΑΝΚΑΝ δεν ήταν απλώς μια καλλιτεχνική πρόταση, αλλά μια προφητεία που επαληθεύτηκε. Σήμερα, οι αρχές του «Χορού του Μέλλοντος» αποτελούν τη ραχοκοκαλιά του σύγχρονου χορού και της σωματικής έκφρασης. Η Κατάργηση των Περιορισμών: Η ΝΤΑΝΚΑΝ οραματίστηκε ένα σώμα ελεύθερο από κορσέδες και παπούτσια. Σήμερα, ο χορός « barefoot» (ξυπόλητος) και η χρήση της φυσικής αναπνοής ως κινητήριας δύναμης είναι δεδομένα σε όλα τα είδη του modern και contemporary dance. Η Σύνδεση Ψυχής και Κίνησης: Η πεποίθησή της ότι ο χορός ξεκινά από το «ηλιακό πλέγμα» οδήγησε στη δημιουργία τεχνικών που εστιάζουν στο κέντρο του σώματος και στη βαρύτητα. Σύγχρονοι χορογράφοι, όπως ο ΖΕΡΟΜ ΜΠΕΛ (με την παράσταση που είδαμε), συνεχίζουν να αναζητούν την «αλήθεια» της κίνησης πέρα από την επίδειξη τεχνικής. Η Γυναικεία Χειραφέτηση: Ο χορός του μέλλοντος για την ΙΣΙΔΩΡΑ ήταν η φωνή της ελεύθερης γυναίκας. Αυτή η ιδέα μετουσιώθηκε στον 20ό και 21ο αιώνα σε μια τέχνη όπου η γυναίκα χορογράφος και χορεύτρια δεν είναι πια ένα «διακοσμητικό στοιχείο», αλλά μια δημιουργική δύναμη που εκφράζει κοινωνικά και πολιτικά μηνύματα. Η Οικολογική Συνείδηση: Η Ντάνκαν αναζήτησε την αρμονία στη φύση. Σήμερα, που η σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον είναι πιο κρίσιμη από ποτέ, η επιστροφή στην «οργανική κίνηση» που εκείνη δίδαξε, αποκτά μια νέα, επίκαιρη διάσταση. «Ο χορευτής του μέλλοντος θα χορέψει, όχι ως νύμφη ή νεράιδα, αλλά ως γυναίκα στην πιο υψηλή και ελεύθερη μορφή της.» Αυτή η φράση της παραμένει ο «φάρος» για κάθε νέο καλλιτέχνη που ανεβαίνει στη σκηνή σήμερα. Ακολουθεί μια παρουσίαση των τριών κορυφαίων γυναικών που πήραν τη σκυτάλη από την ΙΣΙΔΩΡΑ ΝΤΑΝΚΑΝ, μετατρέποντας το όραμά της σε παγκόσμιο καλλιτεχνικό κατεστημένο: ΟΙ «ΑΠΟΓΟΝΟΙ» ΤΗΣ ΙΣΙΔΩΡΑΣ: ΤΡΙΑ ΠΟΡΤΡΕΤΑ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ 1. ΜΑΡΘΑ ΓΚΡΑΧΑΜ (MARTHA GRAHAM) – Η Αρχιτεκτονική του Πόνου Αν η ΙΣΙΔΩΡΑ ήταν η πνοή του ανέμου, η ΓΚΡΑΧΑΜ ήταν η δύναμη της γης. Βασισμένη στην ιδέα της ΝΤΑΝΚΑΝ ότι ο χορός πηγάζει από το κέντρο του σώματος, η Γκράχαμ δημιούργησε την τεχνική "Contraction and Release" (Συστολή και Απελευθέρωση). Η Σύνδεση: Χρησιμοποίησε το σώμα για να εκφράσει βαθιά ψυχολογικά δράματα και αρχέγονους μύθους, αποδεικνύοντας —όπως ακριβώς ήθελε η ΙΣΙΔΩΡΑ— ότι ο χορός είναι η γλώσσα της ανθρώπινης ψυχής. 2. ΠΙΝΑ ΜΠΑΟΥΣ (PINA BAUSCH) – Το Θέατρο των Συναισθημάτων Η Γερμανίδα χορογράφος που ίδρυσε το Tanztheater (Χοροθέατρο). Η Μπάους πήρε την ελευθερία της ΝΤΑΝΚΑΝ και την πήγε ένα βήμα παραπέρα: στη σκηνή της μπορούσε κανείς να μιλάει, να κλαίει, να γελάει ή να περπατάει πάνω σε χώμα και νερό. Η Σύνδεση: Η διάσημη φράση της, «Δεν με ενδιαφέρει πώς κινούνται οι άνθρωποι, αλλά τι τους συγκινεί», είναι η απόλυτη δικαίωση της φιλοσοφίας της ΙΣΙΔΩΡΑΣ για την εσωτερική πηγή της κίνησης. 3. ΜΑΙΡΗ ΓΟΥΙΓΚΜΑΝ (MARY WIGMAN) – Η Έκφραση του Αόρατου Κορυφαία μορφή του γερμανικού εξπρεσιονισμού, η ΓΟΥΙΓΚΜΑΝ χόρευε συχνά χωρίς μουσική, μόνο με τον ρυθμό της αναπνοής της ή τη συνοδεία κρουστών. Η Σύνδεση: Όπως η ΙΣΙΔΩΡΑ, έτσι και η Γουίγκμαν απελευθέρωσε τη χορεύτρια από τα «όμορφα» σχήματα, αναζητώντας μια κίνηση που να είναι ωμή, αληθινή και συχνά σκοτεινή, σπάζοντας κάθε σύμβαση περί «διακοσμητικής» γυναίκας.