«Η ΚΥΡΙΕΣ ΤΟΥ ΠΑΞΙΜ»

Ποιες ήταν οι «Παξιμαδοκλέφτρες»

• Η κοινωνική τους προέλευση: Επρόκειτο για «σμήνη θηλέων» που αποτελούνταν κυρίως από νεαρές εργάτριες, μοδιστρούλες ή πρώην υπηρέτριες.

• Η αλλαγή στον τρόπο ζωής: Οι κοπέλες αυτές εγκατέλειπαν τη «βελόνη της ράπτριας», το «σάρωθρον» (σκούπα) ή τον αργαλειό, αναζητώντας «λευκόν

  άρτον» και ελευθερία κινήσεων.

• Η δράση τους: Κατέκλυζαν τα νυχτερινά κέντρα, τα καμπαρέ και τα πεζοδρόμια της Αθήνας.

Οι ιστορίες τους

• Η προέλευση του ονόματος: Η ονομασία τους προήλθε από μια συγκεκριμένη συνήθεια· όταν τις κερνούσαν στα ζυθοπωλεία γάλα, τσάι ή σοκολάτα, εκείνες «κατεβρόχθιζαν» ή «ενεθυλάκωναν» (έκλεβαν στην τσέπη τους) τα συνοδευτικά λευκά παξιμαδάκια.

• Η σκιαγράφηση από τον Φωκίωνα Δημητριάδη: Ο γνωστός γελοιογράφος δημοσίευσε μια «ιστορία χωρίς λόγια» με τίτλο «Εξέλιξις Παξιμαδοκλέφτρας», περιγράφοντας τη μετάβαση μιας κοπέλας από την εργασία στο σπίτι στη ζωή της «Λαΐδας».

• Η θεατρική τους παρουσία: Πριν περάσουν στη δισκογραφία, οι «Παξιμαδοκλέφτρες» έγιναν δημοφιλές «νούμερο» στις αθηναϊκές επιθεωρήσεις και αποτέλεσαν το κεντρικό θέμα της οπερέτας «Η ΚΥΡΙΕΣ ΤΟΥ ΠΑΞΙΜ» των Ν. ΛΑΣΚΑΡΗ και Δ. ΖΑΤΤΑ το 1921.

• Η δισκογραφική ιστορία: Η ιστορία τους απαθανατίστηκε στον δίσκο 78 στροφών του Α. ΚΩΣΤΗ (Κώστα Μπέζου), στο τραγούδι «Ήσουνα Ξυπόλυτη», με τον χαρακτηριστικό στίχο: "Ήσουνα τι ήσουνα, μια παξιμαδοκλέφτρα...".

Η ΟΠΕΡΕΤΑ «Η ΚΥΡΙΕΣ ΤΟΥ ΠΑΞΙΜ» ΚΑΙ Η ΔΙΣΚΟΓΡΑΦΙΑ ΤΩΝ 78 ΣΤΡΟΦΩΝ

Η οπερέτα «Η ΚΥΡΙΕΣ  ΤΟΥ ΠΑΞΙΜ»αποτελεί έναν κομβικό σταθμό στην καλλιτεχνική διαδρομή της «Παξιμαδοκλέφτρας». Αν και η ιστορική έρευνα συχνά την τοποθετούσε λανθασμένα στο 1923, τα τεκμήρια από τον τύπο της εποχής αποδεικνύουν ότι το έργο γεννήθηκε το καλοκαίρι του 1921.

Σύμφωνα με το κείμενο της εποχής, ο ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΛΑΣΚΑΡΗΣ είχε έτοιμο το έργο σε μουσική του ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ ΖΑΤΤΑ από τις αρχές Ιουνίου του 1921. Το δημοσίευμα της εφημερίδας «Αθηναϊκή» στις 6 Ιουνίου μας πληροφορεί πως ο Λάσκαρης αναζητούσε τον κατάλληλο θίασο, απορρίπτοντας αρχικά τον θίασο Πλέσσα ως μη επαρκή. Η πρεμιέρα δόθηκε τελικά στις 30 Ιουνίου 1921 στο θέατρο «ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΝ».

Από το εξώφυλλο της παρτιτούρας του εκδοτικού οίκου «ΜΟΥΣΙΚΗ» ΖΑΧΑΡΙΑ ΜΑΚΡΗ, διασώζονται οι τίτλοι των βασικών τραγουδιών που έντυναν μουσικά την οπερέτα:

• «Κίρνα κίρνα»

• «Στης νύχτας δώτη σιγαλιά»

• «Καίω... φουντώνω»

• «Για σένα μέρα νύχτα»

Παρά τη μικρή διάρκεια των παραστάσεων —μόλις δέκα ημέρες λόγω της δεινής οικονομικής κρίσης που μάστιζε τα αθηναϊκά θέατρα εν μέσω πολέμου— η οπερέτα κατάφερε να αφήσει το στίγμα της. Η κρίση ήταν τόσο βαθιά, που οι τιμές των εισιτηρίων κατρακύλησαν από τις 15 δραχμές στις 4, προκειμένου να προσελκύσουν το κοινό.

Η οπερέτα αυτή αποτέλεσε την «γέφυρα» για να περάσει το θέμα της «Παξιμαδοκλέφτρας» στη μόνιμη καταγραφή της δισκογραφίας των 78 στροφών. Συγκεκριμένα, η RCA VICTOR κατέγραψε στην Αθήνα τον δίσκο 38-3042 με τον Α. ΚΩΣΤΗ (Κώστα Μπέζο):

• «ΣΤΗΝ ΥΠΟΓΑ» (Ζεϊμπέκικο): Σε μουσική των BEZOS-DEMETRIADES.

• «ΗΣΟΥΝΑ ΞΥΠΟΛΥΤΗ» (Ζεϊμπέκικο): Το τραγούδι που απαθανάτισε τον στίχο για την «Παξιμαδοκλέφτρα».

Η δισκογραφική αυτή έκδοση σφράγισε την πορεία της «Παξιμαδοκλέφτρας» από το κοινωνικό περιθώριο και την επιθεώρηση στην αιώνια μνήμη της λαϊκής μας μουσικής.

ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ ΑΤΛΑΝΤΙΔΑ τον Δεκέμβριο του 1919.

ΑΤΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

ΙΣΤΟΡΙΑΝ ΧΩΡΙΣ ΛΟΓΙΑ επέγραψεν ο φίλος ερασιτέχνης γελοιογράφος κ. Φωκίων Δημητριάδης την δημοσιευομένην εις το τεύχος τούτο της «Εικονογραφημένης Ατλαντίδος» σειράν γελοιογραφικών σκίτσων περιγραφόντων την εξέλιξιν αθηναίας «παξιμαδοκλέφτρας». Τα εν ολίγαις στιγμαίς σχεδιασθέντα σκίτσα του ευφυούς τούτου παρατηρητού της Αθηναϊκής κινήσεως, του διακριθέντος διά των δημοσιευθεισών εις Αθηναϊκάς εφημερίδας γελοιογραφιών, λαλούσιν αφ’ εαυτών, καθιστώντα ίσως περιττήν πάσαν επεξήγησιν. Εν τούτοις διά τους μένοντας μακράν των Αθηνών δεν είναι όλως περιττή μία επεξηγηματική σημείωσις περί της νεοφανούς ταύτης λέξεως δι’ ης ονομάζονται σήμερον εν Αθήναις σμήνη θηλέων, άτινα μετεβλήθησαν από της πολεμικής έτι εποχής από υπηρετρίας, μοδιστρούλας και φεμινιστρίας μικράς εργάτιδας εις λαΐδας, κατακλυζούσας τα νυκτερινά κέντρα, τα καμπαρέ και τα πεζοδρόμια της Ελληνικής και πυκνοκατοικημένης πρωτευούσης.

Οι Αθηναίοι χρονογράφοι και οι συγγραφείς των θεατρικών επιθεωρήσεων ησχολήθησαν ήδη

περί της λέξεως ταύτης οι θαμώνες δε των θεάτρων είδον και βλέπουν επί σκηνής την παξιμαδοκλέφτραν ως «νούμερον» νέον. Αι δύο τρεις πρώται παξιμαδοκλέφτραι είχον εμφανισθή κατ’ αρχάς κατά την πολεμικήν περίοδον, δειλαί εις τα νυκτερινά αθηναϊκά κέντρα. Ήσαν εργάτιδες ή μοδιστρούλες, ίσως και πρώην υπηρετρίαι εγκαταλείψασαι την βελόνην της ραπτρίας, ή το σάρωθρον ή τον αργαλειόν και τα κοπανέλια, εκ των θυμάτων του κακώς εννοουμένου φεμινισμού, ποθήσασαι ελευθερίαν ενεργείας και άρτον λευκόν αντί του διαρκούντος του αποκλεισμού μαύρου άρτου εκ χαρουπίων, εξ ού ετρέφετο ο πολύς πληθυσμός. Αι πρώται δεχθείσαι πρόσκλησιν εν ζυθοπωλείοις προς «κέρασμα», κατεβρόχθιζον τα προσφερόμενα αυταίς λευκά παξιμαδάκια μετά του προσφερομένου συγχρόνως γάλακτος, τείου ή σοκολάτας. Τινές δε μη αρκούμεναι εις ταύτα ενεθηλάκωνον τινά παξιμαδάκια. Φωραθείσαι δε υπό των «κεραστών» και φίλων των, ωνομάσθησαν χάριν αστειότητος — παξιμαδοκλέφτραι. Η λέξις μετεδόθη και εις άλλας κατόπιν και ούτω εγενικεύθη, αποδοθείσα εις πολλάς αίτινες επροτίμων αντί παξιμαδίων ολόκληρον σουπέ μετά σαμπάνιας και ωνειροπόλουν αυτοκίνητα και επαύλεις

ΕΞΕΛΙΞΙΣ ΠΑΞΙΜΑΔΟΚΛΕΦΤΡΑΣ

Η Κούλα δεν ήρχισεν ή ξενοδουλεύτρια μήτηρ της. Αι γειτόνισσαι βλέπουσαι την μικράν Κούλαν αναπτυσσομένην, συνεβούλευσαν την μητέρα της να την δώση εις συντεχνίαν ευγενών θηλέων αλλ’ εκεί ολίγον χρόνον έμεινεν, αναπτυχθείσα υπό της διδασκαλίας ως άτακτος, αμελής και ανυπάκουος εις τας μικράς συμμετοχής της. Και πάλιν δε αι γειτόνισσαι συνεβούλευσαν την μητέρα της να την δώση ως βοηθόν εργάτιδα εις μοδίστραν της συνοικίας των διά ένα μήνα και μετά δι’ υπομονητικήν και μεθοδικήν εκλογήν ως μαθητευομένην εις δι’ αποστολάς πλέον ή ενδυμάτων

εις πελάτιδάς της, εκεί δε μαθή εφ’ όσον έβλεπε μεταχειρισμένα ενδύματα, πλέον γυναικείον παλαιόν και ζεύγος σκαρπινίων της ημεροβαρβάρων, διά να είναι τους ευπρόσωπος ως μοδιστρούλα. Όπως ήρχισεν η προώθησις της αποδημηθείσης μαθητρίας, εις βοηθόν ραπτρίας, τρεχούσης δεξιά και αριστερά διά τα θελήματα της διευθυντρίας του μικρού καταστήματος.

Αι δε δέκα διευθύνουν η Κούλα, όστις βαθμηδόν περιποιείτο την εμφάνισίν της· εις δε Κυριακάς, καθημένη εις το χαμηλόν

παράθυρόν της, εξητμήζετο τους κουστουμπέδες της συνοικίας, αίτινες τη έκαμνον ασπαζομένην κάθαρσιν. Αλλ’ η Κούλα, της οποίας το μυαλό είχεν πάρει αέρα, απέβλεπεν εις ευρύτερους ορίζοντας, εις θαυμαστάς άλλης περιωπής, εις ωραιοτέρους ή μουσακάδες αρτοποιούς, εξ ων εκαμάρωνε η πόλις. Κατήρχετο δε από τα υψηλά της γειτονιάς της και ανέμενε την διέλευσιν των αθηναϊκών τροχοφόρων. Δεν εχρειάσθη μακράν πτώσιν, φέραν και μαντίλια εις την κεφαλήν να κάμουν ένα γύρον με την άμαξαν των.

Η Κούλα μετά τινά προσωπικήν διαταγήν εδέχθη και αυτής εις άμαξας. Αλλά μετά στιγμάς και τινάς πράξεις διακριτικός λόγους, ο κατασκευαστής τη επρότεινε μακρύτερον περίπατον δι’ αυτοκινήτου. Ήτο ο πόθος της, εκπληρωθείς αμέσως μετά τους σινεμάς, περί λύχνων αφάς, το αυτοκίνητον τη μετέφερεν προς την έξω διοργάνωσιν, όπου εις κάποιον κέντρον η Κούλα μετετάσσετο εις την τάξιν των «Ελευσινίων - παξιμαδοκλεφτρών» — και η άμαξα

πτωχή ανθοπώλις εκ Θεατρών ή εξαλειφθείσα βαθμηδόν εις την παράδοξον Φρύνην!

Αι γειτόνισσαι ανήγγειλαν εις την μητέρα της την δυσοίωνον αγγελίαν: «Η Κούλα δεν ενεφανίσθη επί πολλάς ημέρας εις την πτωχικήν καλύβην της». Ο νεανίσκος εφελκυστής την έβλεπεν εις τα καμπαρέ και τα θέατρα, την παρεκάλεσε δε να γυμνασθή και εις τας οδούς κερδοσκοπίας των γυναικείων

των θεατρικών επιθεωρήσεων εκ φιλοδοξίας, ν’ ακουσθή ως ερωμένη θεατρίνου. Η «Κούλα εξέλιξη» ούτω δογματικώς εξετάσεις προς εισαγωγήν της επί των σανίδων της σκηνής. Η εξέτασις περιωρίσθη εις επιδείξεις των στέρνων και κνημών· αμέσως δ’ εγένετο δεκτή εις μικρόν θέατρον, κατόπιν δε εις μεγαλύτερον. Ούτως η εξέλιξις διατρέχουσα ολοκληρούται. Όταν δε, μετά εξ ή επτά μήνας ενεργείας, κατά τι νυκτέριον, εις την μητέρα της, είδε την εξέλιξιν κακήν κακώς ένεκα της καταδιώξεως της «Αλλαγής» — διότι μετετάσσετο ήδη εις Ρενέ — καλλιτεχνικόν αστέρα των ενδυματογραφιών — κατεδιώκετο και

υπ’ άλλων, μιας όπου ανέλεγεν εις τας βραχίονα προγάστορος εκατομμυριούχου, του πρώην κρεοπώλου της συνοικίας της. Ούτω δε απέκτησεν ίδιον αυτοκίνητον, κομψόν οίκον εν τη πόλει, έπαυλιν εις εξοχήν και τότε έκαυσε το συγγράφον της καύσεως αποκτηθέντα δράμα. Αι ενδυμασίαι της ήσαν βαρύτιμοι του dernier cri.

Ιδού η εξέλιξις της πρώην παξιμαδοκλέφτρας Βασιλικούλας. Η περιπέτεια αυτή εις όλας σχεδόν τας ομοιογενείς της ιστορίας της, ουδέν παρουσιάζει το καινόν, ούτω δε αναπαρίστατο ίσως των άλλων επαναστάσεων προσόντων άτινα απέδειξαν τας αρχαίας Φρύνας και Λαΐδας. Επιπροσθέτει δε τινα εικόνα το υλιστικόν πνεύμα της εποχής. Παρ’

όλην την εξέλιξιν της τάξης αυτής, είναι και θα είναι εις όλην την σημασίαν παξιμαδοκλέφτραι.

Όσα ονομάσω διά των δύο λέξεων περί της εξελίξεώς της, ανέγραφεν ο φίλος γελοιογράφος διά των ολίγων γελοιογραφικών σκίτσων, τα οποία επιγράφει «Ιστορίαν χωρίς λόγια». Άλλως δε δεν ήξιζε να γίνη περί αυτής και των ομοίων της άλλος λόγος.

Ο ΑΤΤΙΚΟΣ

Η γραφή «Η ΚΥΡΙΕΣ ΤΟΥ ΠΑΞΙΜ» (αντί για «ΟΙ ΚΥΡΙΕΣ»)φείλεται στους εξής λόγους:

Ιδιωματισμός και Λαϊκή Γλώσσα: Στην παλιά Αθήνα, η χρήση του άρθρου «η» (αντί του «οι») για τον πληθυντικό των θηλυκών («η γυναίκες», «η κυρίες») ήταν εξαιρετικά διαδεδομένη στον προφορικό λόγο και στην καθομιλουμένη της εποχής.
Σατιρική Διάθεση: Ο δημιουργός, Ο ΑΤΤΙΚΟΣ, και ο γελοιογράφος Φωκίων Δημητριάδης χρησιμοποιούν αυτόν τον τρόπο γραφής για να αποδώσουν το λαϊκό υπόβαθρο των ηρωίδων. Η «παξιμαδοκλέφτρα» ξεκινά από χαμηλά κοινωνικά στρώματα (υπηρετρίες, εργάτιδες), οπότε η ανορθογραφία υπογραμμίζει την έλλειψη παιδείας και την προσπάθειά τους να φανούν «κυρίες» ενώ η καταγωγή τους παραμένει λαϊκή.
Ηχητική Απόδοση: Πολλές φορές στα κείμενα εκείνης της περιόδου (όπως στα ΑΤΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ), η ορθογραφία ακολουθούσε την προφορά για να δώσει περισσότερο χρώμα και αυθεντικότητα στην αφήγηση.


Οι Αθηναίοι χρονογράφοι και οι συγγραφείς των θεατρικών επιθεωρήσεων ησχολήθησαν ήδη περί της λέξεως ταύτης. Οι θαμώνες δε των θεάτρων είδον και βλέπουν επί σκηνής την παξιμαδοκλέφτραν ως «νούμερον» νέον.
Η «Κούλα εξέλιξη» ούτω δογματικώς εξετάσεις προς εισαγωγήν της επί των σανίδων της σκηνής. Η εξέτασις περιωρίσθη εις επιδείξεις των στέρνων και κνημών· αμέσως δ’ εγένετο δεκτή εις μικρόν θέατρον, κατόπιν δε εις μεγαλύτερον. Ούτως η εξέλιξις διατρέχουσα ολοκληρούται.
Ο νεανίσκος εφελκυστής την έβλεπεν εις τα καμπαρέ και τα θέατρα, την παρεκάλεσε δε να γυμνασθή και εις τας οδούς κερδοσκοπίας των γυναικείων των θεατρικών επιθεωρήσεων εκ φιλοδοξίας, ν’ ακουσθή ως ερωμένη θεατρίνου.
Η λέξις «Η ΚΥΡΙΕΣ ΤΟΥ ΠΑΞΙΜ» και η χρήση του «η» αντί του «οι», αποδίδει με ακρίβεια τον λαϊκό τύπο της εποχής που προσπαθούσε να εισέλθει στον κόσμο του θεάματος και της αθηναϊκής νύχτας. Η Κούλα, ως «παράδοξος Φρύνη», έπαυσε να είναι η πτωχή ανθοπώλις των θεάτρων και μετεβλήθη σε καλλιτεχνικόν αστέρα των ενδυματογραφιών.





Η ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΙΣ ΤΗΣ ΚΟΥΛΑΣ
• Το Νέον «Νούμερον»: Οι συγγραφείς των θεατρικών επιθεωρήσεων και οι χρονογράφοι της Αθήνας υιοθέτησαν αμέσως τον όρο, μετατρέποντας την παξιμαδοκλέφτρα σε κεντρικό χαρακτήρα («νούμερον») των παραστάσεών τους.
• Η Φιλοδοξία της Σκηνής: Η Κούλα, παρακινημένη από έναν «νεανίσκο εφελκυστή» που τη συνάντησε στα καμπαρέ, επιδίωξε να εισέλθει στον κόσμο του θεάματος με σκοπό να ακουστεί ως «ερωμένη θεατρίνου».
• Οι Εξετάσεις Εισαγωγής: Η διαδικασία για να ανέβει στις «σανίδες της σκηνής» περιγράφεται ως άκρως υλιστική, καθώς οι εξετάσεις της περιορίστηκαν αποκλειστικά σε «επιδείξεις των στέρνων και κνημών».
• Η Καλλιτεχνική Διαδρομή: Μετά την επιτυχή της «εξέταση», έγινε δεκτή αρχικά σε κάποιο μικρό θέατρο, για να καταλήξει σύντομα σε μεγαλύτερες σκηνές, ολοκληρώνοντας έτσι την κοινωνική της άνοδο.
• Η Μεταμόρφωση σε Αστέρα: Στο αποκορύφωμα της καριέρας της, η Κούλα έπαψε να είναι η ταπεινή κοπέλα της γειτονιάς και μετεβλήθη σε «καλλιτεχνικόν αστέρα των ενδυματογραφιών».
• Η «Ρενέ» και η Αλλαγή: Στο τέλος της διαδρομής, έχοντας κατακτήσει τη σκηνή, άλλαξε ακόμα και το όνομά της σε «Ρενέ», ζώντας πλέον μια ζωή γεμάτη πολυτέλεια, με δικό της αυτοκίνητο και επαύλεις, μακριά από τη φτώχεια της πρώτης της νιότης.