ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ: ΟΛΕΣ ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΛΟΓΕΣ

Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΠΑΡΧΗ ΚΑΙ ΟΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΕΣ ΡΙΖΕΣ 

Σε πολλές περιοχές της Ελλάδος υπάρχουν φρούρια με τ' όνομα "Κάστρο της Ωριάς" ή της "Σουριάς, Βουργιάς, Μουριάς, Οβριάς, καθώς και με τελείως διαφορετικά ονόματα όπως της "Μαρούς" στην Καππαδοκία και του "Ήλ" τον Πόντο, που έπεσαν με προδοσία, όπως αναφέρει η παράδοση, παρά την αντίσταση της βασιλοπούλας, η οποία αυτοκτόνησε, μόλις οι Τούρκοι πήραν το Κάστρο. Το τραγούδι πρέπει να έχει δημιουργηθεί γύρω στον 9ο αιώνα, την περίοδο του Βυζαντίου. Νεότερες έρευνες αναφέρουν πως το τραγούδι ξεκίνησε από τη Μικρά Ασία, και συγκεκριμένα από την άλωση του Αμορίου το 838 μ.Χ. ύστερα από προδοσία. Το θέμα του βασίζεται σε άλλο πρότυπο, που έχει γίνει από μυθικά και ιστορικά στοιχεία, τα οποία είναι κοινά τόσο στη δημοτική ποίηση όσο και στους αρχαίους μύθους. Ιδιαιτέρως διαδεδομένο το Βυζαντινό αυτό τραγούδι ακόμη και στην εποχή μας. 

 ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΟΝΟΜΑΤΟΣ

 Με την ονομασία ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ (και με διάφορες παραλλαγές όπως ΩΡΙΑΣ ΚΑΣΤΡΟ ή ΩΡΓΙΑΣ ή ΩΡΑΙΟΚΑΣΤΡΟ, καθώς και με άλλες παραλλαγές όπως ΣΥΡΙΑΣ, ΣΟΥΡΙΑΣ, ΖΟΥΡΙΑΣ, ΟΒΡΙΑΣ και ΒΡΙΟΚΑΣΤΡΟ) είναι γνωστοί οχυρωματικοί περίβολοι, που συνδέονται με την λαϊκή παράδοση μιας τραγικής γυναίκας, της Ωριάς, δηλαδή της Ωραίας. Την εξήγηση αυτή ενισχύει η παραδοσιακή παραλλαγή που έχει καταγράψει ο λαογράφος ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ για την Ωριά. Παρόλα αυτά, η λέξη ωριά δεν ήταν συνηθισμένη για την περιγραφή μιας όμορφης κόρης. Μάλιστα, δεν συναντάται αλλού ο τύπος αυτός πέρα από το συγκεκριμένο δημοτικό τραγούδι, με αποτέλεσμα να δημιουργείται η υπόθεση της παραφθοράς. Στους μεσαιωνικούς χρόνους και στις λαϊκές παραδόσεις η χρήση του επιθέτου εύμορφη ήταν η πλέον συνηθισμένη για αυτόν τον σκοπό. Μια άλλη, ίσως και η πιο ρεαλιστική ετυμολογική εξηγηση της λέξης προέρχεται από τη ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΛΟΥΠΟΥ-ΡΟΚΟΥ η οποία εξηγεί: “Οβριόκαστρο ή. Εβραιόκαστρο είναι η ονομασία πολλών μεσαιωνικών κάστρων επειδή αυτά υπήρξαν καταφύγια Εβραίων". Ενδεχομένος, ο θρύλος και το λαϊκό μοτίβο, σε συνδυασμό με κάποια ιστορικά στοιχεία γυναικών οι οποίες αυτοκτόνησαν πέφτοντας από τα τείχη κάστρων, όπως στην περίπτωση του κάστρου των Σαλώνων, να οδήγησαν στην παραφθορά του πολύ διαδεδομένου αυτού δημοτικού τραγουδιού. 

 ΟΛΟΙ ΟΙ ΟΧΥΡΩΜΑΤΙΚΟΙ ΠΕΡΙΒΟΛΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΕΛΛΑΔΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ: 

 Κάστρο της Ωριάς Αρκαδίας, στο Καστρί Αρκαδίας. Κάστρο της Ωριάς Γαρδικιού, στα Τουρκολέκα Αρκαδίας. Κάστρο της Ωριάς Ερμιονίδας ή Θερμισιού, στα Θερμήσια Αργολίδας. Κάστρο της Ωριάς Ηλείας, ή Οχιάς και Ωρειάς, στο Κακοτάρι Ηλείας. Κάστρο της Ωριάς Καλαβρύτων, στα Καλάβρυτα Αχαΐας. Κάστρο της Ωριάς Μάνης, στον Άγιο Αθανάσιο Λακωνίας και στο ακρωτήριο Κάβο Γκρόσσο. Κάστρο της Ωριάς Σαλμενίκου ή Ωριάς και Οργιάς, στο Άνω Σαλμενίκο Αχαΐας. ΝΗΣΙΩΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ: Κάστρο της Ωριάς Θάσου ή Βριόκαστρο, στον Λιμένα Θάσου. Κάστρο της Ωριάς Προννών, στον Πόρο Κεφαλλονιάς. Κάστρο της Ωριάς Κύθνου ή Βριόκαστρο, στα Λουτρά Κύθνου. (Το Κάστρο της Ωριάς ή Κάστρο Κατακεφάλου βρίσκεται στο βόρειο τμήμα του νησιού. Ήταν η Μεσαιωνική πρωτεύουσα του νησιού κατά της περιόδου του 7ο αιώνα μ.Χ. μέχρι το 16ο αιώνα. Ο πληθυσμός του δεν ξεπερνούσε τα 500 άτομα την περίοδο της ακμής της. Το υλικό με το οποίο είχε χτιστεί το κάστρο ήταν ακατέργαστη πέτρα). Κάστρο της Ωριάς Λήμνου ή Ωραιόκαστρο και Βριόκαστρο, στη Λήμνο. Κάστρο της Ωριάς Χίου , στα Καμπιά Χίου. ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑ: Κάστρο της Ωριάς Οινόης, στην Οινόη Βοιωτίας Κάστρο της Ωριάς Σαλώνων, στην Άμφισσα. Κάστρο της Ωριάς Τεμπών ή Γυναικόκαστρο, στο Νέο Μοναστήρι Λάρισας. (Κουβαλούν πάνω τους τον θρύλο της Ωριάς, της ωραίας βασιλοπούλας, που γκρεμίστηκε απ΄τα τείχη, για να μην πέσει ζωντανή στα χέρια του εχθρού: «Κι η κόρη από τον πύργο κάτω πέταξε, Μήτε σε πέτρα πέφτει μήτε σε κλαριά, Παρά σε Τούρκου χέρια και ξεψύχησε»). Κάστρο της Ωριάς, στο Γριζάνο Τρικάλων. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ: Κάστρο της Ωριάς Κιλκίς ή Γυναικόκαστρο, στο Παλαιό Γυναικόκαστρο Κιλκίς. (Το κάστρο χτίστηκε το 1334 από τον βυζαντινό αυτοκράτορα ΑΝΔΡΟΝΙΚΟ Γ' ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟ. Η ονομασία «Γυναικόκαστρο» οφείλεται στο ότι θεωρούνταν τόσο ισχυρό και απόρθητο, που λεγόταν πως ακόμη και μια γυναίκα θα μπορούσε να το υπερασπιστεί επιτυχώς ενάντια σε οποιονδήποτε εχθρό. Συνδέεται με την αρχόντισσα ΜΑΡΟΥ ή Μαρία). Κάστρο της Ωριάς Ροδόπης, στους Ασκήτες Ροδόπης Κάστρο της Ωριάς Σερβίων ή Σερβιάς, στα Σέρβια Κοζάνης. Κάστρο του Πλαταμώνα, στο νομό Πιερίας. ΑΛΒΑΝΙΑ: Κάστρο της Ωριάς Τεριαχάτων, στους Τεριαχάτες Αργυροκάστρου. Κάστρο της Ωριάς Λαμπόβου ή Καλλιά και Παλαιόκαστρο, στο Άνω Λάμποβο Αργυροκάστρου. ΤΟΥΡΚΙΑ: Κάστρο της Ωριάς Μύρων, στο Ντεμρέ Αττάλειας. Κάστρο της Ωριάς Κορδύλης, στο Ακτσάκαλε Κερασούντας. 

 ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ 

Σαράντα χρόνους πολεμούν το Κάστρο της Ωριάς, το πολιορκούν οι Τούρκοι με τον πασά τον ξακουστό. Δεν πέφτει με το σπαθί, δεν πέφτει με το κανόνι, γιατί έχει τείχη σιδερένια και πόρτες από ατσάλι. Ένας Τούρκος πονηρός, ένας Τούρκος δόλιος, ντύνεται καλόγερος, ντύνεται προσκυνητής, παίρνει το ραβδί του και πάει στην πόρτα του κάστρου. «Ανοίξτε μου, χριστιανοί, ανοίξτε μου του ξένου, που με κυνηγούν οι Τούρκοι και θέλουν να με σφάξουν». Η Ωριά τον άκουσε, η Ωριά τον λυπήθηκε: «Ανοίξτε την πόρτα τη μικρή, ανοίξτε στον καλόγερο». Μα μόλις άνοιξε η πόρτα, χίλιοι Τούρκοι ορμήσαν, χίλιοι από την πόρτα και χίλιοι από τα τείχη. Η Ωριά σαν το είδε, το αίμα της πάγωσε, τρέχει στον ψηλό τον πύργο, τρέχει στο παράθυρο. «Καλύτερα να πέσω στη γη, παρά στα χέρια των Τούρκων!» Πηδάει από τον πύργο, πέφτει στο γκρεμό, κι εκεί που έπεσε η Ωριά, φύτρωσε μια δάφνη, να θυμίζει στους αιώνες την έμορφη την κόρη. ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Η παραλογή αυτή αποτελεί ένα από τα πιο συγκλονιστικά δείγματα της δημοτικής μας ποίησης, όπου η ιστορική πραγματικότητα των πολιορκιών συναντά το μεταφυσικό στοιχείο. Το κάστρο παρουσιάζεται ως απόρθητο για τα συμβατικά όπλα, αναδεικνύοντας τη σημασία της στρατηγικής του δόλου. Ο εχθρός εκμεταλλεύεται το ιερό πρόσωπο ενός καλόγερου για να κάμψει την άμυνα των πολιορκημένων, μετατρέποντας την ευσπλαχνία της ηρωίδας σε κερκόπορτα. Η ΩΡΙΑ (η Ωραία), ως κεντρικό πρόσωπο, ενσαρκώνει τις αξίες της αγνότητας και της αξιοπρέπειας. Η επιλογή της να πηδήξει στο κενό αντί να παραδοθεί, αποτελεί μια πράξη απόλυτης ελευθερίας που συγκίνησε τον λαϊκό ποιητή. Το τέλος, με τη μεταμόρφωσή της σε δάφνη, συμβολίζει την αθανασία και τη νίκη της μνήμης πάνω στη φθορά. Η φύση παρεμβαίνει για να δικαιώσει τη θυσία της, προσδίδοντας στην ηρωίδα μια αιώνια παρουσία στο τοπίο.

 ΤΟΠΙΚΕΣ ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ

 1. ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ (ΚΑΣΤΡΟ ΤΟΥ ΓΕΡΑΚΙΟΥ) «Σαράντα χρόνους έκανε το κάστρο να παρθεί, δώδεκα χρόνους το πατάν και δεν ημπορούν να το πάρουν. Κι ένας Τουρκάκης, μια σκυλιά, ένας κακός δαιμόνος, ντύνεται καλογερίστικα, ντύνεται προσκυνάρης. — Άνοιξε, Ωριά, την πόρτα σου, άνοιξε την πυλή σου, τι με κυνηγάν οι Τούρκοι, οι Τούρκοι οι βρωμο-Τούρκοι. Κι η Ωριά σαν τον άκουσε, τα κλειδάκια της πετάει, και οι Τούρκοι σαν το είδανε, μες στο κάστρο ορμήσαν. Κι η Ωριά απ’ τον φόβο της, στον πύργο απάνω τρέχει, και ρίχνεται απ’ τον πύργο κάτω, στο βάραθρο, στον γκρεμό.» 2. ΠΟΝΤΟΣ (ΤΟ ΚΑΣΤΡΟΝ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ) «Έναν κάστρον, καλόν κάστρον, κάστρον της Ωριάς, χίλιοι Τούρκοι το πολέμαναν και μύριοι Σαρακηνοί. Ούτε με σπαθιά παίρεται, ούτε με τα κανόνια. Ένας Τούρκος, πονηρός, ντύνεται καλογέρος, με τον σταυρόν στο χέρι του, την πόρτα πάει και κρούει. — Άνοιξον, κόρη, την πόρτα σου, τον ξένο να γλυτώσεις. Κι η κόρη η ανιστόρητη, την πόρτα πάει κι ανοίγει. Σαν είδε τους Τούρκους που έμπαιναν, στον πύργον απάνω τρέχει, κι απ’ τον πύργον εγκρεμίστηκε, και δάφνη εβλάστησε.» ΠΟΝΤΟΣ (ΤΟ ΚΑΣΤΡΟΝ ΤΟΥ ΗΛ) «Όλα τα κάστρα είδα κι όλα γύρισα κι άμον του Ηλ' το Κάστρον, κάστρον κ' έτονε. Σεράντα πόρτας είχεν κι όλια σίδερα κι εξήντα παραθύρια κι όλια χάλκενα. Και του γιαλού η πόρτα έτον μάλαμαν. Τούρκος το τριγυρίζει, χρόνους δώδεκα, μηδ' εμπορεί να παίρει, μηδ' αφήνει ατο. Κι ένας μικρός τουρκίτσος, ρωμιογύριστος, ρόκαν και ροκοτζούπιν βάλ' σα μέσα του, αδράχτι και σποντύλι παίρ' σα χέρια του, μαξιλαρίτσαν βάλει κι εμπροζώσκεται κι εγέντονε γυναίκα, βαριασμένισσα. Το Κάστρον 'λογυρίζει και μοιρολογά άνοιξον, πόρτα, άνοιξον, καστρόπορτα άνοιξον να εμπαίνω, Τούρκοι διώχνε με κι η κορ' απέσ' ακούει και καρδοπονά. Κι άμον ντ' ενοίγε η πόρτα, χίλιοι έτρεξαν κι άμον ντ' εκαλονοίγε, μύριοι έτρεξαν. Κι άλλοι την κόρ' αρπάζνε κι άλλοι τα φλουριά κι από το παραθύρ' η κορ' επήδησε, σε παλληκάρ' αγκάλιας ψυχομάχησε.» 3. ΚΥΠΡΟΣ (Η ΡΗΓΑΙΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΑΡΑΚΗΝΟΙ) «Η Ρήγαινα εις τον πύργον της, τους Σαρακηνούς φοβάται, που την πολιορκούσανε χρόνους και καιρούς. Ένας Σαρακηνός δόλιος, ντύνεται σαν καλόγερος, και με φωνή γλυκιά-γλυκιά την πόρτα της χτυπά. — Άνοιξε, Ρήγαινα, την πόρτα σου, τον άρρωστο να σώσεις. Μόλις η πόρτα άνοιξε, ο στρατός μες στον πύργο μπήκε. Κι η Ρήγαινα στον γκρεμό επήδηξε, να μην την πιάσουν ζωντανή, κι εκεί που έπεσε το σώμα της, το χώμα μοσχοβόλησε.» 4. ΚΡΗΤΗ (ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΡΟΓΔΙΑΣ) «Το κάστρο το λεν Ωριά, γιατί είναι όμορφο και μέγα, κι οι Σαρακηνοί το ζώσανε, μέρα και νύχτα το χτυπούν. Με δόλο μόνο επάρθηκε, με σχήμα καλογέρου, που γέλασε την αρχόντισσα και του ’νοιξε την πύλη. Κι εκείνη για την λευτεριά, στον βράχο εγκρεμίστηκε, να μείνει το όνομα της Ωριάς αθάνατο στον κόσμο.» ΟΙ ΠΑΡΑΛΟΓΕΣ ΤΗΣ ΧΙΟΥ ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ (ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ ΜΕ ΤΟ ΓΙΑΝΙΤΣΑΡΑΚΙ) «Σαν της Ωριάς το κάστρο, κάστρο δεν είδα, σαν της Ωριάς το κάστρο, κάστρο δεν είδα, τέτοιο κάστρο δεν είδα, γεια χαρά σας, βρε παιδιά, που ’χει ασημένιες πόρτες κι αργυρά κλειδιά, τέτοιο κάστρο δεν είδα, Φράγκα και καλή καρδιά. Τούρκοι το πολεμούσαν χρόνους δώδεκα, χρόνους, μήνες δεκατρείς, συ το νου μου τον κρατείς. Κι ένα γιανιτσαράκι, μιας Ρωμιάς παιδί, εις τον μπαρμπέρη πάει και μπαρμπερίζεται, γυναίκεια ρούχα βάνει και γυναικίζεται. Πιάνει ένα μαξιλάρι και βάνει το κοιλιά και δύο μαντιλάκια και βάνει τα βυζιά και γίνεται γυναίκα και γκαστρώνεται κι απ’ όξω από τον πύργο πάει και κλαίεται. «Ανοίξετέ μου να ’μπω το βαριόμοιρο, που ’μαι και γκαστρωμένο κι ετοιμόγεννο». Κι όσο να μισανοίξουν, χίλιοι εμπήκανε, κι όσο να καλανοίξουν, το κάστρο πάρθηκε.» ΤΑ ΜΟΤΙΒΑ ΤΗΣ ΧΙΟΥ «...Μα κείνο δεν πατιέτται δίχως προδοσιά» (παραλλαγή Επανοχώρων) «Και πάλι δεν επάρθη με τον πόλεμο» «Μόνο με την αγάπη και την προδοσιά» (Παραλλαγή Μαστιχοχώρων) «Ουδέ τάσπρα σου θέλω κι ουδέ τα φλουριά Μον θέλω ’γω την κόρη πούναι στα γυαλιά». Η ΜΕΤΑΜΦΙΕΣΗ (Η ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΟΥ «ΑΛΛΟΥ») «Πράσινα ρούχα βγάζει μαύρα φόρεσε τον πύργο – πύργο πάει και γυροβολά, στην πόρτα πάει και στέκει και παρακαλεί: -Για άνοιξε, άνοιξε πόρτα, πόρτα της Ωριάς, Πόρτα της μαυρομάτας, της βασίλισσας». Η Ωραία, υποψιασμένη: «Φεύγα απ’ αυτού, βρε Τούρκε, βρε σκυλότουρκε». Ο Τούρκος μεταχειρίζεται την απάτη: «Μα το Σταυρό κυρά μου, μα την Παναγιά εγώ δεν είμαι Τούρκος ουδέ Κόνιαρος είμαι καλογεράκι απ’ ασκηταριό κι’ ήρθα να πάρω λάδι για τις εκκλησιές». ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΓΥΝΑΙΚΟΚΑΣΤΡΟΥ (ΚΙΛΚΙΣ) «Γυναικοκάστρι το λένε και Γυναικοκάστρι είναι, γιατί γυναίκα το έχτισε και γυναίκα το φυλάει. Δώδεκα χρόνια το πατούν και άκρη δεν του βρίσκουν, δώδεκα χρόνια οι Τουρκιές το έχουν κυκλωμένο. Μήτε με σπάθα παίρνεται, μήτε με το ντουφέκι, ώσπου ο δόλος μπήκε μέσα από την κερκόπορτα, ένας οχτρός ντύθηκε νύφη και κρυφά το πάτησε.»