ΟΙ ΠΑΡΑΛΟΓΕΣ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΣΤΗ ΧΙΟ

ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ

Σαν της Ωριάς το κάστρο, κάστρο δεν είδα, σαν της Ωριάς το κάστρο, κάστρο δεν είδα, τέτοιο κάστρο δεν είδα, γεια χαρά σας, βρε παιδιά, που ’χει ασημένιες πόρτες κι αργυρά κλειδιά, τέτοιο κάστρο δεν είδα, Φράγκα και καλή καρδιά.

Τούρκοι το πολεμούσαν χρόνους δώδεκα, χρόνους, μήνες δεκατρείς, συ το νου μου τον κρατείς. Κι ένα γιανιτσαράκι, μιας Ρωμιάς παιδί, εις τον μπαρμπέρη πάει και μπαρμπερίζεται, γυναίκεια ρούχα βάνει και γυναικίζεται.

Πιάνει ένα μαξιλάρι και βάνει το κοιλιά και δύο μαντιλάκια και βάνει τα βυζιά και γίνεται γυναίκα και γκαστρώνεται κι απ’ όξω από τον πύργο πάει και κλαίεται.

«Ανοίξετέ μου να ’μπω το βαριόμοιρο, που ’μαι και γκαστρωμένο κι ετοιμόγεννο». Κι όσο να μισανοίξουν, χίλιοι εμπήκανε, κι όσο να καλανοίξουν, το κάστρο πάρθηκε.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Από τα πιο γνωστά, τα πιο μελωδικά, τα πιο ερωτικά αλλά και τα πιο διαδεδομένα στον ελλαδικό χώρο δημώδη άσματα, «Το κάστρο της Ωριάς» θεωρείται σαν ένα από τα πλέον δημοφιλή της Χίου, που όμως η κάθε εκδοχή ποικίλει από τη Βολισσό στο Πυργί κι από τα Καρδάμυλα στους Ολύμπους ή τη Χώρα, με το νησί να επιδεικνύει μέσω και του συγκεκριμένου άσματος, την πλούσια λαϊκή του παράδοση, όσο και τον πλούτο της πολιτισμικής

του ταυτότητας.

Πηγή μας είναι η διδακτορική διατριβή της κ. ΕΙΡΗΝΗΣ ΚΑΡΑΒΟΛΟΥ, στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, που τιτλοφορείται: «Συμβίωση Ελλήνων και Οθωμανών στη Χίο πριν το 1822. Η τύχη των αιχμαλώτων και η εικόνα των Τούρκων ως «άλλων» στις αφηγήσεις της καταστροφής και σε άλλες πηγές του 19ου αιώνα».

Στα «κάστρα» η λαϊκή μούσα «φυλάσσει» την κόρη, την αγνή και άμωμη, την νέα και όμορφη, ή και όλες τις κοπέλες της κοινότητας. Υμνείται η φυλετική διαφοροποίηση του πληθυσμού, «εμείς»-Έλληνες, «άλλοι»-Οθωμανοί, με έμφαση στη θρησκεία, χριστιανός-μουσουλμάνος, αλλά βεβαίως στους «άλλους» κατά περίπτωση να συμπεριλαμβάνονται οι Εβραίοι, ακόμη και οι αλλόδοξοι χριστιανοί (Φράγκοι). Ο «άλλος» είναι ο δόλιος αλλόθρησκος που θα ξεγελάσει την Ωραία του Κάστρου για να το πατήσει, προσφέροντας το φρούριο στην εξουσία και λαμβάνοντας ο ίδιος, ως λάφυρο ή και έπαθλο, την ίδια την κοπελιά.

ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΚΑΙ ΟΙ ΤΟΠΙΚΕΣ ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ

Στη Χίο έχουμε τρεις παραλλαγές αυτού του τραγουδιού: μία από τα ΕΠΑΝΟΧΩΡΑ, μία από τα ΜΑΣΤΙΧΟΧΩΡΑ και μία ΚΑΣΤΡΙΝΗ. Όλες συμφωνούν στο ότι το κάστρο είναι απόρθητο και μπορεί να κυριευθεί μόνο με δόλο ή με κίνητρο την αγάπη.

«Σαν της Ωριάς το κάστρο, κάστρο δεν είδα, σαν της Ωριάς το κάστρο, κάστρο δεν είδα, τέτοιο κάστρο δεν είδα, γεια χαρά σας, βρε παιδιά, που ’χει ασημένιες πόρτες κι αργυρά κλειδιά, τέτοιο κάστρο δεν είδα, Φράγκα και καλή καρδιά. Τούρκοι το πολεμούσαν χρόνους δώδεκα, χρόνους, μήνες δεκατρείς, συ το νου μου τον κρατείς.»

ΟΙ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΤΗΣ ΑΛΩΣΗΣ:

• «...Μα κείνο δεν πατιέτται δίχως προδοσιά» (Παραλλαγή Επανοχώρων)

• «Και πάλι δεν επάρθη με τον πόλεμο, μόνο με την αγάπη και την προδοσιά» (Παραλλαγή Μαστιχοχώρων)

ΤΟ ΚΙΝΗΤΡΟ ΤΟΥ ΕΙΣΒΟΛΕΑ:

«Ουδέ τάσπρα σου θέλω κι ουδέ τα φλουριά Μον θέλω ’γω την κόρη πούναι στα γυαλιά».

ΕΚΔΟΧΗ 1: Η ΜΕΤΑΜΦΙΕΣΗ ΣΕ ΚΑΛΟΓΗΡΟ

Για να τονιστεί η ετερότητα του «άλλου», το τουρκόπουλο ντύνεται καλόγηρος, αποβάλλοντας τα πράσινα ρούχα του Ισλάμ και φορώντας τα μαύρα του χριστιανού μοναχού:

«Πράσινα ρούχα βγάζει μαύρα φόρεσε τον πύργο – πύργο πάει και γυροβολά, στην πόρτα πάει και στέκει και παρακαλεί: -Για άνοιξε, άνοιξε πόρτα, πόρτα της Ωριάς, Πόρτα της μαυρομάτας, της βασίλισσας».

Η Ωραία, υποψιασμένη, στην αρχή τον αποπέμπει με λόγια προσβλητικά:

«Φεύγα απ’ αυτού, βρε Τούρκε, βρε σκυλότουρκε».

Ο Τούρκος μεταχειρίζεται την απάτη, χρησιμοποιώντας τα σύμβολα της χριστιανικής πίστης:

«Μα το Σταυρό κυρά μου, μα την Παναγιά εγώ δεν είμαι Τούρκος ουδέ Κόνιαρος είμαι καλογεράκι απ’ ασκηταριό κι’ ήρθα να πάρω λάδι για τις εκκλησιές».

ΕΚΔΟΧΗ 2: Η ΜΕΤΑΜΦΙΕΣΗ ΣΕ ΕΓΚΥΟ (ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ ΚΑΜΠΙΑ)

Σε αυτή την εκδοχή, ο δόλος παίρνει τη μορφή της ανάγκης μιας ετοιμόγεννης γυναίκας:

«Κι ένα γιανιτσαράκι, μιας Ρωμιάς παιδί, εις τον μπαρμπέρη πάει και μπαρμπερίζεται, γυναίκεια ρούχα βάνει και γυναικίζεται. Πιάνει ένα μαξιλάρι και βάνει το κοιλιά και δύο μαντιλάκια και βάνει τα βυζιά και γίνεται γυναίκα και γκαστρώνεται κι απ’ όξω από τον πύργο πάει και κλαίεται. «Ανοίξετέ μου να ’μπω το βαριόμοιρο, που ’μαι και γκαστρωμένο κι ετοιμόγεννο».

ΤΟ ΤΕΛΟΣ

Η εμπιστοσύνη της Ωριάς οδηγεί στην πτώση:

«Κι όσο να μισανοίξουν, χίλιοι εμπήκανε, κι όσο να καλανοίξουν, το κάστρο πάρθηκε».