Ο ΠΛΑΝΟΔΙΟΣ ΜΑΝΑΒΗΣ ΤΟΥ ΘΗΣΕΙΟΥ (1907)

Στην οδό Αποστόλου Παύλου στο Θησείο, ένας πλανόδιος μανάβης στέκεται δίπλα στο υποζύγιό του, το οποίο είναι φορτωμένο με μεγάλα κοφίνια γεμάτα φρούτα ή λαχανικά. Η μορφή του άνδρα είναι χαρακτηριστική της εποχής: φοράει το παραδοσιακό του καπέλο

και σακάκι, ενώ προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι είναι ξυπόλητος, στοιχείο που μαρτυρά τις σκληρές συνθήκες εργασίας και τη φτώχεια της περιόδου. Πιθανολογείται πως κατάγεται από τη Νάξο, καθώς οι Ναξιώτες κηπουροί και έμποροι γης είχαν ισχυρή παρουσία στην Αθήνα εκείνα τα χρόνια.

ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ

Στο φόντο της φωτογραφίας, το τοπίο αποκαλύπτει την αρχιτεκτονική και βιομηχανική ιστορία της πόλης:

• Ο Ναός του Ηφαίστου: Στα δεξιά της εικόνας δεσπόζει το αρχαίο μνημείο (γνωστό και ως Θησείο), υπενθυμίζοντας τη συνεχή σύνδεση της αρχαίας κληρονομιάς με τη νεότερη Ελλάδα.

• Το Εργοστάσιο Γκαζιού: Διακρίνεται επίσης το εργοστάσιο φωταερίου (σημερινή Τεχνόπολις), που τότε αποτελούσε την καρδιά της βιομηχανικής ζώνης και του εκσυγχρονισμού της πρωτεύουσας.

• Η Ανοικτή Αττική Γη: Η περιοχή γύρω από τον βράχο και τους λόφους εμφανίζεται ακόμα αποψιλωμένη και χωρίς την πυκνή δόμηση που θα ακολουθούσε τις επόμενες δεκαετίες.

Η φωτογραφία αυτή δεν είναι απλώς μια καταγραφή επαγγέλματος, αλλά μια οπτική αφήγηση για την ταυτότητα της Αθήνας το 1907: μια πόλη σε μετάβαση, ανάμεσα στην παράδοση της υπαίθρου και την αναδυόμενη βιομηχανική ανάπτυξηΤο Θησείο του 1907, η χρονιά που τραβήχτηκε η φωτογραφία, ήταν μια περιοχή που έσφυζε από ζωή, αποτελώντας ένα από τα πιο κεντρικά σημεία συνάντησης της παλιάς Αθήνας. Η εικόνα του ξυπόλητου μανάβη στην Αποστόλου Παύλου δίνει το έναυσμα για να ανασυνθέσουμε το σκηνικό εκείνης της περιόδου:

1. Η Κοινωνική Γεωγραφία

Το Θησείο δεν ήταν τότε η τουριστική περιοχή που γνωρίζουμε σήμερα. Ήταν μια γειτονιά λαϊκή και ταυτόχρονα εμπορική. Η οδός Αποστόλου Παύλου ήταν ένας χωματόδρομος (όπως φαίνεται και στη φωτογραφία), από τον οποίο περνούσαν καθημερινά εκατοντάδες πλανόδιοι έμποροι που κατευθύνονταν προς την Αγορά. Η παρουσία των Ναξιωτών ήταν όντως έντονη, καθώς πολλοί από αυτούς είχαν εγκατασταθεί στις γύρω περιοχές (όπως τα Πετράλωνα και το Ψυρρή), φέρνοντας μαζί τους την τεχνογνωσία της καλλιέργειας και του εμπορίου οπωροκηπευτικών.

2. Το Βιομηχανικό Τοπίο και το «Γκάζι»

Το εργοστάσιο φωταερίου που διακρίνεται στο βάθος είχε ξεκινήσει τη λειτουργία του το 1857. Το 1907, το Γκάζι ήταν ο «πνεύμονας» της πόλης αλλά και πηγή έντονης ρύπανσης. Η περιοχή γύρω από το εργοστάσιο ήταν γεμάτη με χαμηλά σπίτια εργατών και μικρά εργαστήρια. Η αντίθεση ανάμεσα στον ιερό βράχο της Ακρόπολης, τον Ναό του Ηφαίστου και τις καπνοδόχους του εργοστασίου ήταν το σήμα κατατεθέν της αθηναϊκής μετάβασης στον 20ό αιώνα.

3. Ο «Θηρίο» και η Συγκοινωνία

Το 1907 το Θησείο ήταν ήδη ένας σημαντικός συγκοινωνιακός κόμβος. Ο σιδηρόδρομος Αθηνών-Πειραιώς (το γνωστό «Θηρίο») λειτουργούσε από το 1869 με ατμομηχανές, συνδέοντας το λιμάνι με το κέντρο της πόλης. Ο σταθμός του Θησείου ήταν το σημείο όπου η εργατιά του Πειραιά συναντούσε τους εμπόρους της Αθήνας. Το 1904, μόλις τρία χρόνια πριν από τη φωτογραφία, η γραμμή είχε ηλεκτροδοτηθεί, αλλά οι ατμομηχανές συνέχιζαν να χρησιμοποιούνται για τη μεταφορά εμπορευμάτων.

4. Η Καθημερινότητα στην Οδό Αποστόλου Παύλου

Η οδός Αποστόλου Παύλου, όπου στέκεται ο μανάβης, ήταν τότε η «πύλη» προς την Πλάκα και το Μοναστηράκι.

• Η Ένδυση: Παρατηρούμε τον μανάβη να φοράει το παραδοσιακό ναυτικό καπέλο ή «κουρελού», που συνηθιζόταν από τους νησιώτες. Η έλλειψη υποδημάτων δεν ήταν σπάνια για τους πλανόδιους της εποχής, καθώς τα παπούτσια ήταν ακριβό είδος πολυτελείας.

• Τα Υποζύγια: Το γάιδαρο ή το μουλάρι ήταν το βασικό μεταφορικό μέσο. Τα κοφίνια (τα πανέρια που βλέπουμε) ήταν πλεγμένα από λυγαριά ή καλάμι, μια τέχνη που άνθιζε τότε.

5. Ο Ναός του Ηφαίστου (Θησείο)

Εκείνη την περίοδο, ο Ναός του Ηφαίστου δεν ήταν περιφραγμένος με τον τρόπο που είναι σήμερα. Οι πολίτες μπορούσαν να πλησιάσουν πολύ κοντά στο μνημείο, και ο γύρω χώρος χρησιμοποιούνταν συχνά ως βοσκότοπος ή ως χώρος ανάπαυσης για τους οδοιπόρους και τα ζώα τους.