ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΤΟ ΑΡΚΑΔΙΚΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ – Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ
Η αυγή της Αναγέννησης δεν ήρθε μόνο μέσα από τα χειρόγραφα των αρχαίων φιλοσόφων που σκονίζονταν στις βιβλιοθήκες των μοναστηριών, αλλά μέσα από μια βαθιά, σχεδόν οργανική ανάγκη του ανθρώπου να αισθανθεί ξανά το χώμα κάτω από τα πόδια του. Μετά από αιώνες όπου το σώμα θεωρούνταν φυλακή της ψυχής και η φύση ένας τόπος πειρασμού ή κινδύνου, η ανακάλυψη της Αρκαδίας λειτούργησε ως η πρώτη μεγάλη
πολιτισμική έκρηξη.Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΠΑΝΑ
Στο κέντρο αυτής της ανατροπής δεσπόζει μια μορφή που προκαλούσε δέος και αμηχανία: ο ΠΑΝΑΣ. Δεν ήταν πλέον ο ξεχασμένος τραγοπόδαρος θεός των βοσκών, αλλά μια φιλοσοφική οντότητα που ενσάρκωνε το «ΠΑΝ».
Οι λόγιοι της εποχής, παρατηρώντας τις τοιχογραφίες που άρχισαν να κοσμούν τις επαύλεις της Φλωρεντίας και της Ρώμης, άρχισαν να ψιθυρίζουν μια επικίνδυνη αλήθεια: Αν ο Πάνας είναι η ίδια η Φύση, και η Φύση είναι το έργο του Θείου, τότε η επαφή με το ένστικτο, την άγρια ομορφιά και το δάσος δεν είναι αμαρτία, αλλά η ύψιστη μορφή λατρείας.
«Κοίταξε τις πτυχώσεις των βράχων», έλεγε ένας δάσκαλος στον μαθητή του καθώς περπατούσαν στις όχθες του Άρνου. «Δεν είναι πέτρα νεκρή. Είναι η ανάσα του Πάνα που πέτρωσε για να μας θυμίζει ότι η ζωή δεν βρίσκεται μόνο στους ουρανούς, αλλά εδώ, ανάμεσα στα αγριολούλουδα και τους ήχους των τρεχούμενων νερών».
Η ΤΕΧΝΗ ΩΣ ΠΡΑΞΗ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗΣ
Η ζωγραφική ανέλαβε να δώσει σάρκα και οστά σε αυτή τη φιλοσοφική επανάσταση. Ο NICOLAS POUSSIN, με μια σχεδόν ιερατική προσήλωση, έστησε τους καμβάδες του όχι για να υμνήσει ηγεμόνες, αλλά για να παγιδεύσει το φως της Αρκαδίας.
Στο έργο του, οι βοσκοί δεν είναι απλοί χωρικοί. Είναι φιλόσοφοι της υπαίθρου. Σκύβουν πάνω από την πέτρα που γράφει ET IN ARCADIA EGO. Η συζήτησή τους, γεμάτη λεπτομέρειες για την υφή της πέτρας και τη σκιά που ρίχνει ο ήλιος που δύει, δεν είναι μια απλή περιγραφή. Είναι η στιγμή που η τέχνη αναγνωρίζει τη φθορά ως κομμάτι της φυσικής αρμονίας.
Η Λεπτομέρεια του Τοπίου: Κάθε φύλλο δρυός, κάθε ρυάκι που κελαρύζει ανάμεσα στις πέτρες, ζωγραφίζεται με μια ακρίβεια που αγγίζει τα όρια της εμμονής.
Ο Διάλογος με το Αρχαίο: Οι κίονες που στέκουν μισογκρεμισμένοι δεν είναι σύμβολα παρακμής, αλλά σύμβολα της νίκης της Φύσης πάνω στα ανθρώπινα κατασκευάσματα.
Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΟΥ ΣΠΑΕΙ ΤΗ ΣΙΩΠΗ
Την ίδια στιγμή, στα σαλόνια και στις αυλές, ο ήχος του αυλού αρχίζει να αντικαθιστά τους αυστηρούς ψαλμούς. Είναι μια μουσική που δεν έχει αρχή, μέση και τέλος με την παραδοσιακή έννοια. Είναι μια μίμηση του πανικού που προκαλεί η συνάντηση με το θείο μέσα στο δάσος.
Ο CLAUDE DEBUSSY, αιώνες αργότερα, θα πιάσει αυτό το νήμα και θα το τραβήξει μέχρι τα άκρα. Ο Φαύνος του, ξαπλωμένος στη ζέστη του μεσημεριού, δεν σκέφτεται. Αισθάνεται. Η μουσική του είναι η μετάφραση της θερμότητας που αναδύεται από τη γη, της επιθυμίας που δεν χρειάζεται λέξεις για να εκφραστεί.
Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΑΝΤΑΡΣΙΑ: Ο ΘΕΟΣ ΠΟΥ ΕΓΙΝΕ ΦΥΣΗ
Η μεγαλύτερη ανατροπή συνέβη όταν η φιλοσοφία σταμάτησε να κοιτάζει τον ουρανό και άρχισε να ψηλαφίζει τον φλοιό των δέντρων. Ο GIORDANO BRUNO, ο αιρετικός οραματιστής, έγινε ο κήρυκας μιας τρομακτικής για την εποχή ιδέας: του Πανθεϊσμού.
 |
| Fidus (1900) |
«Δεν υπάρχει σημείο στο σύμπαν που να μην κατοικείται από το θείο», φώναζε στις πλατείες της Ευρώπης. «Ο Θεός δεν είναι ένας δικαστής σε θρόνο, είναι η δύναμη που κάνει τον σπόρο να σκάει και το ποτάμι να κυλά».
Αυτή η ταύτιση του θείου με το «ΠΑΝ» (τον Πάνα) ήταν μια επανάσταση που κατέρριπτε τις ιεραρχίες. Αν ο Θεός είναι παντού, τότε ο άνθρωπος δεν είναι ο κυρίαρχος της φύσης, αλλά ένας ταπεινός συμμέτοχος στον χορό της. Αυτή η σκέψη ήταν το πρώτο ρήγμα στο οικοδόμημα του μεσαιωνικού φόβου.
ΤΟ ΠΕΔΙΟ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ: ΟΙ ΚΗΠΟΙ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΠΗΣ
Όπως περιγράφεται στο βιβλίο, η επανάσταση μεταφέρθηκε στο έδαφος — κυριολεκτικά. Η μετάβαση από τον Γαλλικό Κήπο στον Αγγλικό Κήπο Τοπίου ήταν μια πολιτική και φιλοσοφική δήλωση.
Η Τυραννία της Γεωμετρίας: Ο γαλλικός κήπος (όπως αυτός των Βερσαλλιών) με τις απόλυτες ευθείες και τους κλαδεμένους θάμνους αντιπροσώπευε την απόλυτη εξουσία του Μονάρχη πάνω στη φύση και τον λαό.
Η Ελευθερία του Τοπίου: Ο Αγγλικός κήπος, επηρεασμένος από τον Αρκαδισμό, άφησε το χορτάρι να μεγαλώσει, τα μονοπάτια να στρίβουν απρόβλεπτα και το νερό να τρέχει ελεύθερα. Ήταν η οπτική αναπαράσταση της δημοκρατίας και της φυσικής εξέγερσης.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Η ΣΚΙΑ ΤΟΥ ΣΑΤΥΡΟΥ – Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΕΝΣΤΙΚΤΟΥ
Αν η πρώτη φάση της Αρκαδικής επανάστασης ήταν η ανακάλυψη της ομορφιάς, η δεύτερη ήταν η αναμέτρηση με το σκοτάδι που κρύβει η πυκνή βλάστηση. Η Φύση δεν ήταν μόνο ειδυλλιακά λιβάδια και κελαρυστά νερά· ήταν και ο ΠΑΝΙΚΟΣ, η λέξη που ετυμολογικά γεννήθηκε από τον θεό Πάνα, την ξαφνική εκείνη ταραχή που καταλαμβάνει τον οδοιπόρο όταν η απόλυτη σιωπή του δάσους σπάει από έναν ανεξήγητο θόρυβο.
Η ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΤΟΥ ΥΨΗΛΟΥ: ΕΚΕΙ ΠΟΥ Η ΟΜΟΡΦΙΑ ΓΙΝΕΤΑΙ ΤΡΟΜΟΣ
Οι περιηγητές του 18ου αιώνα, διασχίζοντας τις Άλπεις για να φτάσουν στην Ιταλία, ανακάλυψαν μια νέα έννοια: το ΥΨΗΛΟ (The Sublime). Ο EDMUND BURKE διατύπωσε την ιδέα ότι η Φύση δεν είναι μόνο «ωραία» με την έννοια της συμμετρίας, αλλά και «τρομακτική» μέσα στην απεραντοσύνη της.
Η Καταιγίδα στον Καμβά: Ζωγράφοι όπως ο JOSEPH MALLORD WILLIAM TURNER άρχισαν να απεικονίζουν τη Φύση ως μια αδάμαστη δύναμη. Το φως δεν πέφτει πια απαλά πάνω σε βοσκούς, αλλά διαπερνά σύννεφα που βράζουν, φωτίζοντας ναυάγια και γκρεμούς.
Η Κατάρρευση του Ελέγχου: Η Αρκαδία σταμάτησε να είναι ένας ασφαλής περίφρακτος κήπος. Έγινε το πεδίο όπου ο άνθρωπος συνειδητοποιεί τη μικρότητά του. «Είμαι ένα τίποτα μπροστά στο μεγαλείο του βουνού», έγραφαν οι ποιητές, και σε αυτή την εκμηδένιση του Εγώ βρήκαν την απόλυτη πνευματική ελευθερία.
Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΔΙΟΝΥΣΙΑΚΗΣ ΕΚΣΤΑΣΗΣ
Καθώς η λογική του Διαφωτισμού προσπαθούσε να ταξινομήσει τα πάντα σε κουτάκια, μια υπόγεια δύναμη έσπρωχνε προς την αντίθετη κατεύθυνση. Ο FRIEDRICH NIETZSCHE, αιώνες μετά τις πρώτες αναγεννησιακές ψιθύρους, θα έδινε το τελειωτικό χτύπημα διαχωρίζοντας τον πολιτισμό σε ΑΠΟΛΛΩΝΕΙΟ (τάξη, λογική) και ΔΙΟΝΥΣΙΑΚΟ (πάθος, χάος, ένστικτο).
«Πρέπει να έχεις χάος μέσα σου για να γεννήσεις ένα αστέρι που χορεύει», έγραφε.
Η Αρκαδία έγινε το καταφύγιο του Διονυσιακού. Οι γιορτές στην ύπαιθρο, οι χοροί των σατύρων και των νυμφών που απεικονίζονταν στις τέχνες, δεν ήταν απλές μυθολογικές αναφορές. Ήταν η ανάγκη του αστού της βιομηχανικής επανάστασης να σπάσει τα δεσμά του κορσέ και του ψηλού καπέλου, να τρέξει γυμνός στο χώμα, να γίνει ένα με το ζώο που κρύβει μέσα του.
ΤΟ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟ ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ: Ο ΛΟΡΔΟΣ BYRON ΚΑΙ Η ΑΓΡΙΑ ΦΥΣΗ
Ο LORD BYRON και ο PERCY BYSSHE SHELLEY μετέτρεψαν την Αρκαδία σε πολιτικό άσυλο. Για αυτούς, η Φύση ήταν η μόνη έντιμη απάντηση στη διαφθορά των πόλεων και της τυραννίας.
Ο Μοναχικός Οδοιπόρος: Η φιγούρα του ανθρώπου που στέκεται μόνος πάνω από μια θάλασσα ομίχλης (όπως στον πίνακα του CASPAR DAVID FRIEDRICH) συμβολίζει την απόλυτη αυτονομία.
Η Φθορά ως Ποίηση: Τα ερείπια των μοναστηριών και των αρχαίων ναών που πνίγονται στον κισσό έγιναν το αγαπημένο τους θέμα. Δεν θρηνούσαν για το παρελθόν· γιόρταζαν τη δύναμη της Φύσης να «καταπίνει» την ανθρώπινη ματαιοδοξία.
Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΕΜΠΝΕΥΣΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΑΝΑ ΣΤΟΝ ΔΑΡΒΙΝΟ
Η επανάσταση της φύσης ολοκληρώθηκε εκεί που κανείς δεν το περίμενε: στα εργαστήρια. Η θεωρία της εξέλιξης του CHARLES DARWIN ήταν, κατά μία έννοια, η επιστημονική επικύρωση του Αρκαδικού Παραδόξου. Αν ο άνθρωπος προέρχεται από τη φύση, αν είναι συγγενής με τα ζώα και τα δέντρα, τότε ο Πάνας δεν ήταν μύθος, αλλά μια βιολογική πραγματικότητα.
Η ταύτιση αυτή έφερε μια νέα ηθική. Η προστασία του τοπίου δεν ήταν πια μόνο ζήτημα αισθητικής, αλλά επιβίωσης. Ο άνθρωπος άρχισε να καταλαβαίνει ότι αν σκοτώσει τη Φύση (τον Πάνα), θα πεθάνει και ο ίδιος.
ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΑΘΩΟΤΗΤΑΣ;
Στο κλείσιμο αυτού του κύκλου, η Αρκαδία δεν είναι πια ένας τόπος που βρίσκεται στον χάρτη, αλλά μια κατάσταση του μυαλού. Η φράση ET IN ARCADIA EGO (Ήμουν κι εγώ στην Αρκαδία) απέκτησε μια νέα, μελαγχολική σημασία: Η φύση είναι η μοναδική μας πατρίδα, και κάθε φορά που την προδίδουμε, χάνουμε ένα κομμάτι της ίδιας μας της ψυχής.
Η ΟΠΤΙΚΗ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ (ΣΥΝΟΨΗ)
| ΣΤΟΙΧΕΙΟ | ΠΑΛΑΙΟΣ ΚΟΣΜΟΣ (ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ) | ΝΕΟΣ ΚΟΣΜΟΣ (ΑΡΚΑΔΙΣΜΟΣ) |
| ΦΥΣΗ | Τόπος αμαρτίας και κινδύνου | Καθρέφτης του Θείου και ελευθερία |
| ΣΩΜΑ | Φυλακή της ψυχής | Ναός του ενσίκτου και της ηδονής |
| ΚΗΠΟΣ | Αυστηρή γεωμετρία (Έλεγχος) | Άγριο τοπίο (Δημοκρατία) |
| ΘΕΟΣ | Δικαστής στους ουρανούς | Πνοή μέσα σε κάθε ζωντανό οργανισμό |
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.