FAUST

FAUST – JOHANN WOLFGANG VON GOETHE

Η ιστορία ξεκινά με έναν στοιχηματισμό στους ουρανούς: ο ΜΕΦΙΣΤΟΦΕΛΗΣ προκαλεί τον Θεό, ισχυριζόμενος ότι μπορεί να παρασύρει τον εκλεκτό Του δούλο, τον σοφό δρα ΦΑΟΥΣΤ, μακριά από τον δρόμο της αρετής. Ο Φάουστ, ένας ηλικιωμένος επιστήμονας και φιλόσοφος, βρίσκεται σε κατάσταση βαθιάς απόγνωσης· παρά τις απεράντες γνώσεις του, νιώθει ότι η ανθρώπινη διάνοια είναι ανίσχυρη να ξεκλειδώσει τα μυστικά του σύμπαντος και η ζωή του φαντάζει κενή νοήματος.

Σε αυτή τη στιγμή της αδυναμίας, ο Μεφιστοφελής εμφανίζεται στον Φάουστ με τη μορφή ενός κομψού αλλά σαρδόνιου τζέντλεμαν και του προτείνει μια μοιραία συμφωνία: ο Διάβολος θα τον υπηρετεί πιστά στη γη, χαρίζοντάς του νεότητα, μαγικές δυνάμεις και κάθε δυνατή εμπειρία. Το τίμημα, ωστόσο, είναι απόλυτο. Αν ο Φάουστ βρει ποτέ μια στιγμή τόσο τέλεια, ώστε να θελήσει να την κρατήσει για πάντα λέγοντας τη φράση «Στάσου, είσαι τόσο ωραία!», τότε η ψυχή του θα ανήκει αιώνια στην κόλαση.

Ο Φάουστ δέχεται, υπογράφοντας το συμβόλαιο με το αίμα του. Ξεκινούν ένα ταξίδι στις απολαύσεις, όπου ο Μεφιστοφελής τον οδηγεί στον έρωτα με την αθώα ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ (Γκρέτχεν). Αυτή η σχέση, ποτισμένη με τη διαβολική παρέμβαση, καταλήγει σε απόλυτη καταστροφή: η Μαργαρίτα φυλακίζεται και οδηγείται στην εκτέλεση, αρνούμενη όμως τη βοήθεια του Διαβόλου για να σωθεί, παραδίδοντας την ψυχή της στο έλεος του Θεού.

Στη συνέχεια, ο Φάουστ μεταφέρεται σε έναν κόσμο μυθολογίας και πολιτικής εξουσίας, φτάνοντας μέχρι την αναβίωση της ΩΡΑΙΑΣ ΕΛΕΝΗΣ της Τροίας. Παρά τις προσπάθειες του Μεφιστοφελή να τον κρατήσει δέσμιο των αισθήσεων, ο Φάουστ στα γηρατειά του στρέφεται στη δημιουργία έργων για το κοινό καλό. Όταν τελικά ξεστομίζει τη μοιραία φράση, δεν το κάνει από ηδονή, αλλά από το όραμα μιας ελεύθερης ανθρωπότητας. Ο θάνατός του φέρνει τον Μεφιστοφελή έτοιμο να αρπάξει το θήραμά του, όμως οι Άγγελοι παρεμβαίνουν και τον δικαιώνουν. Η ψυχή του Φάουστ λυτρώνεται, γιατί όπως διακηρύττει το έργο, «όποιος μοχθεί και αγωνίζεται διαρκώς, αυτόν μπορούμε να τον σώσουμε».

ΕΙΚΟΝΕΣ

Αυτή η εμβληματική ολοσέλιδη πλάκα είναι η οπτική ενσάρκωση του μαγικού, παρακμιακού σύμπαντος του Harry Clarke. Ο Φάουστ, με τα περίπλοκα, σαν βιτρό ενδύματά του, οδηγείται από τον Μεφιστοφελή σε ένα ταξίδι πέρα από τη λογική.

ΤΟ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΤΟΥ ΓΚΑΙΤΕ:

ΜΕΦΙΣΤΟΦΕΛΗΣ: «Έλα μαζί μου! Θα δεις κόσμους που η επιστήμη σου δεν ονειρεύτηκε ποτέ. Θα δεις τη ζωή να ξεδιπλώνεται μπροστά σου σαν ένα όνειρο, πότε εφιαλτικό και πότε θεϊκό.»

Ο Clarke χρησιμοποιεί το βαθύ πράσινο για να υποδηλώσει το απόκοσμο φως της «Βαλπούργιας Νύχτας». Η φτερωτή φιγούρα ψηλά δεξιά, σαν άγγελος ή δαίμονας, παρακολουθεί, τονίζοντας τη μεταφυσική διάσταση της συμφωνίας. Οι μορφές είναι επιμήκεις, σχεδόν σκελετωμένες, με πρόσωπα-μάσκες, δημιουργώντας μια αίσθηση παλαιότητας και σήψης, σύμφωνη με το πνεύμα του έργου. Είναι η στιγμή που ο Φάουστ εγκαταλείπει τον εαυτό του στις δυνάμεις του σκότους.

ΦΑΟΥΣΤ: «Ποιος είσαι λοιπόν;» ΜΕΦΙΣΤΟΦΕΛΗΣ: «Είμαι ένα μέρος εκείνης της δύναμης που πάντα το κακό θέλει, μα πάντα το καλό δημιουργεί. Είμαι το πνεύμα που πάντα αρνείται!»

Στην εικονογράφηση, ο Μεφιστοφελής στέκεται με υπεροψία, με δάχτυλα που καταλήγουν σε μακριά νύχια και ένα βλέμμα γεμάτο ειρωνεία. Η αντίθεση του λευκού δέρματος με το απόλυτο μαύρο φόντο τον κάνει να μοιάζει σαν να "κόβει" τη σελίδα στα δύο. Η άλλη μορφή, τυλιγμένη σε βαριά, περίτεχνα υφάσματα με το μοτίβο του "ματιού", δείχνει την ανθρώπινη αδυναμία μπροστά στην παγίδα του Διαβόλου.

ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ: «Νιώθω τον αέρα να παγώνει γύρω μου. Μια σκιά πέφτει πάνω μας, πιο βαριά από τη νύχτα. Είναι ο θάνατος που μας κοιτάζει ή η δική μας αμαρτία;»

Η λεπτομέρεια στο φόρεμα της Μαργαρίτας είναι συγκλονιστική, θυμίζοντας ρευστό μέταλλο ή περίτεχνη δαντέλα, ενώ τα «μάτια» που αιωρούνται στο φόντο ενισχύουν την αίσθηση ότι τίποτα δεν μένει κρυφό στον κόσμο του πνεύματος. Η σιδερένια περίφραξη στο κάτω μέρος υποδηλώνει τη φυλακή – τόσο την πραγματική στην οποία θα καταλήξει η Μαργαρίτα, όσο και την πνευματική φυλακή του Φάουστ.

FAUST – JOHANN WOLFGANG VON GOETHE

ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΣΗ: HARRY CLARKE (1925)

Στην υποβλητική αυτή σκηνή, ο ΦΑΟΥΣΤ και ο ΜΕΦΙΣΤΟΦΕΛΗΣ διασχίζουν το μεταφυσικό κενό, περιτριγυρισμένοι από την απόκοσμη λάμψη ενός δηλητηριώδους πράσινου φωτός. Ο HARRY CLARKE αποτυπώνει την πλήρη έκταση του πρωτοτύπου, όπου η πραγματικότητα λυγίζει μπροστά στη μαγεία.

Ο ΦΑΟΥΣΤ ΑΝΑΦΩΝΕΙ:

«Τι φως απόκοσμο ξεπροβάλλει εκεί κάτω στις χαράδρες; Σαν αχνός που σιγοκαίει, σαν φλόγα που τρεμοπαίζει μέσα στο σκοτάδι. Εδώ η μοίρα μας υφαίνεται με νήματα από αστέρια και θειάφι.»

Ο ΜΕΦΙΣΤΟΦΕΛΗΣ, με τη σαρδόνια μορφή που του χάρισε η πένα του Clarke, οδηγεί τον λόγιο μακριά από τα βιβλία του και βαθιά μέσα στις παραισθήσεις της ΒΑΛΠΟΥΡΓΙΑΣ ΝΥΧΤΑΣ. Οι λεπτομέρειες στα ενδύματα, που θυμίζουν βυζαντινά βιτρό, και η παρουσία της ουράνιας μορφής ψηλά, τονίζουν τη διαρκή πάλη ανάμεσα στην αιώνια καταδίκη και τη θεϊκή λύτρωση.

Είναι η στιγμή που ο άνθρωπος εγκαταλείπει τη λογική για να κυνηγήσει το άπιαστο, υπογράφοντας μια συμφωνία που θα αλλάξει τη μοίρα της ψυχής του για πάντα.