ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ: ΡΟΥΣΙΑ.

Το έργο ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ: ΡΟΥΣΙΑ (όπως είναι ο ακριβής τίτλος) του ΝΙΚΟΥ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ αποτελεί ένα από τα πιο συγκλονιστικά οδοιπορικά της ελληνικής λογοτεχνίας. Δεν είναι μια απλή περιγραφή τοπίων, αλλά μια βαθιά πνευματική και πολιτική ανατομή της Σοβιετικής Ένωσης κατά τις πρώτες δεκαετίες της δημιουργίας της. Ακολουθεί η εισαγωγή και οι πρώτες εκτενείς περιγραφές από το κεφάλαιο της άφιξης, διατηρώντας το ύφος και την πλήρη έκταση του λόγου του συγγραφέα: Η ΑΦΙΞΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΒΛΕΜΜΑ «Πέρασαν πολλά χρόνια από την πρώτη φορά που αξιώθηκα να πατήσω το ρωσικό χώμα. Η καρδιά μου χτυπούσε δυνατά· ένιωθα πως δεν πήγαινα σε μια ξένη χώρα να δω αξιοπερίεργα πράματα, παρά πως κατέβαινα σ’ ένα εργαστήρι όπου σφυρηλατούνταν μια νέα μοίρα για την ανθρωπότητα. Το τρένο σφύριξε, οι τροχοί λιγόστεψαν το ρυθμό τους, και μέσα στην καταχνιά της αυγής πρόβαλαν οι πρώτες ξύλινες ισμπες. Φτώχεια, λάσπη, απεράντο επίπεδο. Μα πίσω από τη φτώχεια αυτή ένιωθες να κοχλάζει μια δύναμη υπεράνθρωπη. "Εδώ," συλλογίστηκα, "δεν χτίζουν σπίτια, δεν φυτεύουν δέντρα, δεν κοιτάζουν την καλοπέρασή τους. Εδώ χτίζουν μιαν Ιδέα." Σταθμός του Νεγκορέλογιε. Τα σύνορα. Οι στρατιώτες με τις μεγάλες σταχτιές χλαίνες και το κόκκινο αστέρι στο μέτωπο. Τα πρόσωπά τους σκληρά, αγροτικά, γεμάτα υγεία και μιαν αλλόκοτη σιγουριά. Δεν σε κοίταζαν σαν ταξιδιώτη-πελάτη, σε κοίταζαν σαν σύντροφο ή σαν εχθρό.» ΟΙ ΔΙΑΛΟΓΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΡΙΓΡΑΦΕΣ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ Ο Καζαντζάκης περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια τις συναντήσεις του. Σε μια από τις πρώτες του στάσεις, σημειώνει τη συνομιλία με έναν εργάτη: Εργάτης: «Από πού έρχεσαι, σύντροφε;» Καζαντζάκης: «Από την Ελλάδα. Από το νότο, εκεί που έχει ήλιο.» Εργάτης: (Γελώντας πικρά αλλά περήφανα) «Ήλιο έχετε εσείς, μα εμείς έχουμε το φως. Εδώ φτιάχνουμε τον καινούριο άνθρωπο. Πεινάμε, κρυώνουμε, μα ξέρουμε γιατί. Εσείς εκεί κάτω, ξέρετε γιατί ζείτε;» Ο συγγραφέας στέκεται στην περιγραφή των ρωσικών δρόμων: «Οι δρόμοι της Μόσχας είναι ένα ποτάμι από ανθρώπους που βιάζονται. Δεν βλέπεις πολυτελή αμάξια, δεν βλέπεις κομψές κυρίες με αρώματα. Βλέπεις μπότες, βαριά παλτά, μαντίλες και μάτια που λάμπουν από μιαν επίμονη, σχεδόν θρησκευτική προσήλωση στο σκοπό. Η μυρωδιά της Ρωσίας είναι μια ανάκατη οσμή από μαύρο ψωμί, μαχόρκα (φτηνό καπνό) και ιδρώτα.» ΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΤΟΠΙΟ Ο Καζαντζάκης δεν μένει στην επιφάνεια. Αναλύει τη ρωσική ψυχή μέσα από την ιστορία της: «Η Ρωσία είναι μια απέραντη πεδιάδα, και η ψυχή του Ρώσου είναι κι αυτή μια πεδιάδα χωρίς όρια. Μπορεί να φτάσει στην πιο υψηλή θυσία, μα και στην πιο φρικτή κτηνωδία. Είναι ένας λαός θεοφόρος, ακόμα κι όταν αρνιέται το Θεό. Γιατί ο κομμουνισμός γι’ αυτούς δεν είναι οικονομικό σύστημα, είναι θρησκεία.» ΤΟ ΚΡΕΜΛΙΝΟ: ΤΟ ΦΡΟΥΡΙΟ ΤΩΝ ΔΥΟ ΚΟΣΜΩΝ Ο Καζαντζάκης αντικρίζει το Κρεμλίνο όχι ως ένα απλό αρχιτεκτόνημα, αλλά ως το σημείο όπου η παλιά, τσαρική Ρωσία συναντά τη νέα, επαναστατική ορμή. «Το Κρεμλίνο! Υψώνεται μπροστά μου σαν ένα πέτρινο όνειρο, γεμάτο αντιφάσεις. Οι κόκκινοι τοίχοι του, οι πύργοι με τις πολεμίστρες, οι χρυσοί τρούλοι των εκκλησιών που λάμπουν μέσα στην ομίχλη σαν αναμμένα καντήλια. Είναι ένα κάστρο που κλείνει μέσα του όλη την τραγωδία της ρωσικής ιστορίας. Περπατώ στις αυλές του. Εδώ, οι τσάροι ζούσαν μέσα σε μια ανατολίτικη χλιδή, πνιγμένοι στο χρυσάφι και στο αίμα. Και τώρα; Τώρα, μέσα στα ίδια αυτά παλάτια, κάθονται άνθρωποι με απλά χιτώνια, εργάτες και χωριάτες που κρατούν στα χέρια τους τις τύχες ενός ολόκληρου κόσμου. "Τι αλλόκοτο σμίξιμο," συλλογίστηκα. "Η βυζαντινή μεγαλοπρέπεια αγκαλιάζεται με το σφυρί και το δρεπάνι." Οι εκκλησίες του Κρεμλίνου στέκουν σιωπηλές. Οι άγιοι στις τοιχογραφίες, με τα μεγάλα, αυστηρά μάτια, μοιάζουν να παρακολουθούν τους νέους αφέντες. Δεν υπάρχει πια λιβάνι· υπάρχει η μυρωδιά του χαρτιού, του μελανιού και της ατσάλινης θέλησης. Το Κρεμλίνο έπαψε να είναι το καταφύγιο ενός μονάρχη· έγινε το στρατηγείο μιας παγκόσμιας επίθεσης.» Ο ΛΕΝΙΝ: Ο ΗΜΙΘΕΟΣ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ Η περιγραφή του Καζαντζάκη για τον Λένιν, και κυρίως η επίσκεψή του στο Μαυσωλείο, είναι από τις πιο υποβλητικές σελίδες του βιβλίου: «Κατεβαίνω τα σκαλιά του Μαυσωλείου στην Κόκκινη Πλατεία. Η παγωνιά έξω είναι τσουχτερή, μα εδώ μέσα η σιωπή είναι ακόμα πιο κρύα. Και ξαφνικά, τον βλέπω. Μέσα στο κρυστάλλινο φέρετρο, φωτισμένος από ένα απόκοσμο κόκκινο φως, αναπαύεται ο άνθρωπος που τάραξε τα λιμνασμένα νερά της ανθρωπότητας. Το μέτωπό του είναι τεράστιο, μια ολάκερη ήπειρος σκέψης. Τα χέρια του, ακουμπισμένα απαλά, μοιάζουν σαν να ξεκουράζονται μετά από μια τιτάνια πάλη. Δεν φαίνεται νεκρός· φαίνεται σα να συλλογίζεται. Ο ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ: "Αυτός ο άνθρωπος δεν ήταν ένας συνηθισμένος ηγέτης. Ήταν μια γεωμετρική ανάγκη που πήρε σάρκα και οστά. Πήρε το χάος της ρωσικής ψυχής και του έδωσε σχήμα, το πειθάρχησε μέσα στους αριθμούς και στη λογική. Ο Λένιν είναι ο νέος Μωυσής που δεν είδε τη Γη της Επαγγελίας, μα χάραξε το δρόμο μέσα στην έρημο με μια σκληρότητα βιβλική. Κοιτάζοντας το πρόσωπό του, νιώθεις πως η θρησκεία δεν πέθανε στη Ρωσία· απλώς άλλαξε όνομα. Ο Λένιν έγινε ο νέος Άγιος, και το 'Κεφάλαιο' το νέο Ευαγγέλιο. Η πίστη μετατοπίστηκε από τον ουρανό στη γη. Αντί για τη βασιλεία των ουρανών, υποσχέθηκε τη δικαιοσύνη πάνω στο χώμα."» Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΜΕ ΤΟ ΠΛΗΘΟΣ Ο Καζαντζάκης περιγράφει την ουρά των ανθρώπων που περιμένουν να δουν τον νεκρό ηγέτη: «Χιλιάδες άνθρωποι, από τα βάθη της Σιβηρίας ως τις ακτές της Μαύρης Θάλασσας, στέκονται με τις ώρες στην παγωνιά. Μουζίκοι με τις λασπωμένες μπότες, γυναίκες με τα μαντίλια, στρατιώτες. Περνούν μπροστά του με μια ευλάβεια που σε τρομάζει. Δεν κλαίνε. Κοιτάζουν. Παίρνουν δύναμη. "Σύντροφε Λένιν," μοιάζουν να λένε, "κοιμήσου εσύ, εμείς αγρυπνούμε." Είναι μια σκηνή που ξεπερνά την πολιτική. Είναι μια σκηνή μυθολογική. Ο Λένιν έγινε το σύμβολο μιας νέας ανθρωπότητας που προσπαθεί να γεννηθεί μέσα από τους πόνους και τις στερήσεις.»Συνεχίζουμε το οδοιπορικό στις σελίδες του ΝΙΚΟΥ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ, ακολουθώντας την πορεία του προς τη ΣΤΕΠΑ και τον ΚΑΥΚΑΣΟ, καθώς και τις διεισδυτικές παρατηρήσεις του για τη ΓΥΝΑΙΚΑ στη νέα σοβιετική πραγματικότητα. ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΤΗΣ ΡΩΣΙΑΣ: Η ΝΕΑ ΑΜΑΖΟΝΑ Ο Καζαντζάκης εντυπωσιάζεται από τη μεταμόρφωση της γυναίκας, που παύει να είναι το "στολίδι" ή το "θύμα" και γίνεται ισότιμος μαχητής. «Στη Ρωσία είδα μια γυναίκα που δεν είχα ξαναδεί στην Ευρώπη. Δεν έχει το νάζι της Παριζιάνας, ούτε τη μαλθακότητα της Ανατολίτισσας. Είναι ένας άνθρωπος-στρατιώτης. Τη βλέπεις στα εργοστάσια, στα χωράφια, στα πανεπιστήμια. Φοράει βαριές μπότες, το κεφάλι της είναι δεμένο σφιχτά με μια κόκκινη μαντίλα και τα χέρια της είναι ροζιασμένα από τη δουλειά. "Εδώ," μου είπε μια νεαρή μπολσεβίκα με μάτια που σπίθιζαν, "δεν είμαστε πια θηλυκά. Είμαστε συντρόφισσες. Δεν θέλουμε να μας χαρίζετε το δρόμο, θέλουμε να χτίζουμε το δρόμο μαζί σας." Δεν υπάρχει πια ο έρωτας ο παλιός, ο γεμάτος ψέματα και υποκρισίες. Οι σχέσεις είναι απλές, σκληρές, σχεδόν βιολογικές. Η γυναίκα στη Ρωσία ξερίζωσε από πάνω της τη σκλαβιά αιώνων. Κοιτάζει τον άντρα στα μάτια, ίση προς ίσο. Μια μέρα είδα μια κοπέλα να οδηγεί μια τεράστια ατμομηχανή. Το πρόσωπό της ήταν μουτζουρωμένο από τα κάρβουνα, μα το γέλιο της ήταν καθαρό, γεμάτο αυτοπεποίθηση. Αυτή είναι η νέα Εύα: δουλεύει, σκέφτεται, πολεμάει.» Η ΣΤΕΠΑ: Η ΑΠΕΡΑΝΤΟΣΥΝΗ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ Το ταξίδι προς το Νότο αποκαλύπτει το φυσικό τοπίο που διαμόρφωσε τον ρωσικό χαρακτήρα. «Το τρένο κυλάει μέρες και νύχτες, κι η στέπα δεν τελειώνει. Ένα απέραντο, επίπεδο σεντόνι, πότε πράσινο και πότε σταχτί, που χάνεται στον ορίζοντα. Η στέπα είναι η μητέρα της ρωσικής μελαγχολίας, μα και της ρωσικής δύναμης. Δεν υπάρχει τίποτα να σταματήσει το μάτι σου· η ψυχή αναγκάζεται να απλωθεί, να γίνει κι αυτή απέραντη, να χωρέσει όλο τον κόσμο. Κοιτάζω από το παράθυρο. Κάπου-κάπου ένα μοναχικό δέντρο, μια μικρή ξύλινη εκκλησιά με πράσινο τρούλο, ένα κοπάδι πρόβατα. Η σιωπή της στέπας είναι βαριά. Νιώθεις πως κάτω από αυτό το χώμα κοιμούνται γενεές και γενεές μουζίκων που υπόφεραν βουβά. Τώρα όμως, η στέπα ξυπνάει. Βλέπεις τα τρακτέρ να οργώνουν τη γη σαν σιδερένια θηρία. Η παλιά μοιρολατρία δίνει τη θέση της στη θέληση του ανθρώπου.» Ο ΚΑΥΚΑΣΟΣ: ΤΟ ΠΡΟΠΥΡΓΙΟ ΤΟΥ ΦΩΤΟΣ Φτάνοντας στον Καύκασο, το τοπίο αλλάζει δραματικά. Η γεωμετρία της στέπας δίνει τη θέση της στην ορμή των βουνών. «Ο Καύκασος! Εδώ η γη τινάζεται με μανία προς τον ουρανό. Βουνά άγρια, απότομα, γεμάτα χιόνια και θρύλους. Εδώ νιώθεις την ανάσα του Προμηθέα. Είναι το σύνορο ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ασία, ένας τόπος όπου το αίμα βράζει. Οι άνθρωποι εδώ είναι αλλιώτικοι. Ψηλοί, ξερακιανοί, με μάτια γερακίσια. Φορούν τις τσερκέζικες στολές τους, με τις φυσιγγιοθήκες στο στήθος και το μαχαίρι στη μέση. Υπάρχει μια περηφάνια στον Καύκασο που δεν τη δαμάζει κανένας νόμος. "Εδώ η ζωή είναι μια διαρκής παλικαριά," σημειώνω στο ημερολόγιό μου. Στην Τιφλίδα και στο Μπακού, το παλιό παραμύθι της Ανατολής σμίγει με τη νέα βιομηχανική ορμή. Οι πετρελαιοπηγές του Μπακού υψώνονται σαν μαύρα δάχτυλα που απειλούν τον ουρανό. Η μυρωδιά του πετρελαίου αντικαθιστά το άρωμα των ρόδων. Είναι μια νέα εποχή. Ο άνθρωπος δεν προσκυνά πια τα στοιχεία της φύσης· τα δαμάζει και τα βάζει να δουλέψουν για το μέλλον.» Η ΚΑΤΑΚΛΕΙΔΑ ΤΟΥ ΤΑΞΙΔΙΟΥ Ο Καζαντζάκης κλείνει τις εντυπώσεις του με έναν βαθύ στοχασμό: «Φεύγω από τη Ρωσία γεμάτος ανησυχία και ελπίδα. Είδα πράματα φοβερά, είδα πείνα και βία, μα είδα και κάτι που λείπει από τη Δύση: είδα ΣΚΟΠΟ. Αυτοί οι άνθρωποι ξέρουν γιατί υποφέρουν. Χτίζουν έναν νέο κόσμο, κι ας είναι το τίμημα βαρύ. Η Ρωσία είναι ένα ηφαίστειο που εξερράγη· η λάβα της θα κάψει το παλιό, μα πάνω στις στάχτες θα φυτρώσει, ίσως, ένας πιο δίκαιος άνθρωπος.»