Η πανώλη της Μασσαλίας το 1720

Η πανώλη, γνωστή και ως ο «Μαύρος Θάνατος», υπήρξε μία από τις πιο θανατηφόρες πανδημίες στην ανθρώπινη ιστορία, αφήνοντας ανεξίτηλο το σημάδι της στην τέχνη, την κοινωνία και τη συλλογική μνήμη.

Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΩΝ ΓΙΑΤΡΩΝ ΤΗΣ ΠΑΝΩΛΗΣ Στην πρώτη εικόνα βλέπουμε τη χαρακτηριστική και απόκοσμη μορφή του «γιατρού της πανώλης». Οι γιατροί αυτοί φορούσαν μια ειδική προστατευτική στολή που περιλάμβανε έναν μακρύ μανδύα και μια μάσκα με σχήμα ράμφους πουλιού. Στο ράμφος

τοποθετούσαν αρωματικά βότανα, όπως λεβάντα και καμφορά, καθώς πίστευαν ότι η ασθένεια μεταδιδόταν μέσω του «μιάσματος», δηλαδή του μολυσμένου και δύσοσμου αέρα. Κρατούσαν ένα ραβδί για να εξετάζουν τους ασθενείς από απόσταση και να απομακρύνουν όσους τους πλησίαζαν υπερβολικά. Στο φόντο, η ζοφερή πραγματικότητα με τους ανθρώπους που κείτονται στο έδαφος υπογραμμίζει την απελπισία της εποχής.

Η ΠΑΝΩΛΗ ΤΗΣ ΜΑΣΣΑΛΙΑΣ (1720) Οι υπόλοιπες εικόνες απεικονίζουν σκηνές από τη μεγάλη πανώλη της Μασσαλίας. Ο πίνακας του MICHEL SERRE (ΜΙΣΕΛ ΣΕΡ) αποτυπώνει με συγκλονιστική λεπτομέρεια το χάος στην πόλη.

• Η εικόνα 2 παρουσιάζει μια πανοραμική άποψη της λεωφόρου Cours Belsunce, όπου η άλλοτε ζωντανή πόλη έχει μετατραπεί σε ένα απέραντο υπαίθριο νεκροταφείο. Οι μεγαλοπρεπείς δρόμοι είναι γεμάτοι με σώματα θυμάτων, ενώ οι επιζώντες προσπαθούν να διαχειριστούν την καταστροφή.

• Στην εικόνα 3, η εστίαση μεταφέρεται στις ανθρώπινες σχέσεις και την προσπάθεια για βοήθεια. Βλέπουμε ευγενείς και απλούς πολίτες ανάμεσα στους νεκρούς, σε μια προσπάθεια να οργανώσουν την αποκομιδή των σωμάτων ή να προσφέρουν τις τελευταίες υπηρεσίες στους ετοιμοθάνατους.

• Η εικόνα 5 δείχνει την απόγνωση της καθημερινότητας. Άλογα και κάρα χρησιμοποιούνται για τη μεταφορά των θυμάτων, ενώ άνθρωποι καταρρέουν σε κάθε γωνιά της πόλης. Η λεπτομέρεια στην απεικόνιση των σωμάτων και των ρακών αναδεικνύει τη σκληρότητα της επιδημίας που δεν έκανε διακρίσεις ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς.

.

Ιατρική προφυλαχτική φορεσιά του 17ου αι. που «προφύλασσε» από την πανώλη. Στην κορακοειδή μύτη τοποθετούσαν ένα σφουγγαράκι που το πότιζαν με ξίδι και μετά το 1700 με κολόνια.Χαλκογραφία του Γιατρού Schnabel [εδώ Dr. Beak], ένας γιατρός της πανούκλας του 17ου αιώνα, στη Ρώμη, περίπου το 1656

ΙΣΤΟΡΙΚΟ

Η πανώλη της Μασσαλίας το 1720 αποτέλεσε τη τελευταία μεγάλη έξαρση της πανώλης στην Ευρώπη. Αν και οι αναφορές στα αρχεία σας εστιάζουν κυρίως στην ευρύτερη ιστορία και την ελληνική κληρονομιά της Μασσαλίας, τα στοιχεία που αντλούνται από την αλληλογραφία σας και τις συνοδευτικές εικόνες συνθέτουν το εξής χρονικό:

• Το Ξέσπασμα: Η ασθένεια έφτασε στο λιμάνι της Μασσαλίας τον Μάιο του 1720 με το εμπορικό πλοίο Grand-Saint-Antoine, το οποίο μετέφερε μεταξωτά και βαμβάκι από την Ανατολή. Παρά τα κρούσματα θανάτων κατά τη διάρκεια του ταξιδιού, το πλοίο δεν τέθηκε σε αυστηρή καραντίνα λόγω των πιέσεων των εμπόρων της πόλης.

• Η Εξάπλωση και οι Γιατροί: Η επιδημία εξαπλώθηκε ραγδαία, μετατρέποντας τη Μασσαλία σε μια πόλη φάντασμα. Οι «γιατροί της πανώλης», όπως απεικονίζονται στα αρχεία σας, φορούσαν τις χαρακτηριστικές προστατευτικές στολές με τη μάσκα-ράμφος, γεμάτη βότανα για την προστασία από το «μίασμα» του αέρα.

• Η Καταστροφή στην Πόλη: Ιστορικές αναπαραστάσεις, όπως αυτές του ζωγράφου MICHEL SERRE (ΜΙΣΕΛ ΣΕΡ), αποτυπώνουν τη τραγική εικόνα της λεωφόρου Cours Belsunce, όπου οι δρόμοι είχαν γεμίσει με σώματα θυμάτων και η κοινωνική δομή είχε καταρρεύσει.

• Οι Συνέπειες: Η πανώλη στοίχισε τη ζωή σε περίπου 100.000 ανθρώπους στην περιοχή της Προβηγκίας, με τους 50.000 από αυτούς να είναι κάτοικοι της Μασσαλίας. Το γεγονός αυτό οδήγησε στη λήψη αυστηρότερων μέτρων δημόσιας υγείας και στον οριστικό αποκλεισμό της νόσου από τη δυτική Ευρώπη τα επόμενα χρόνια.

Η Μασσαλία, ως παλαιά ελληνική αποικία των Φωκαέων, διατηρεί έως σήμερα ισχυρούς δεσμούς με το ελληνικό παρελθόν της, με σύμβολα όπως η προτομή του εξερευνητή Πυθέα να κοσμούν κεντρικά κτίρια της πόλης.