ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ: ΕΝΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΕΠΟΣ ΑΠΟ ΤΗ ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ ΩΣ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΠΑΡΧΗ: Η ΑΛΩΣΗ ΤΟΥ ΑΜΟΡΙΟΥ (838 μ.Χ.)

Νεότερες έρευνες τοποθετούν τη γέννηση αυτού του εμβληματικού τραγουδιού γύρω στον 9ο αιώνα, κατά την περίοδο του Βυζαντίου. Θεωρείται πως οι ρίζες του βρίσκονται στη Μικρά Ασία και συγκεκριμένα στην τραγική ΑΛΩΣΗ ΤΟΥ ΑΜΟΡΙΟΥ το 838 μ.Χ., η οποία συντελέστηκε ύστερα από προδοσία. Το θέμα του βασίζεται σε ένα πρότυπο πλασμένο από μυθικά και ιστορικά στοιχεία, τα οποία είναι κοινά τόσο στη δημοτική ποίηση όσο και στους αρχαίους μύθους.

ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΟΝΟΜΑΤΟΣ

Η ονομασία «Κάστρο της Ωριάς» συναντάται με πολυάριθμες παραλλαγές ανά την Ελλάδα: ΩΡΓΙΑΣ, ΩΡΑΙΟΚΑΣΤΡΟ, ΣΥΡΙΑΣ, ΣΟΥΡΙΑΣ, ΖΟΥΡΙΑΣ, ΒΟΥΡΓΙΑΣ, ΜΟΥΡΙΑΣ, ΟΒΡΙΑΣ και ΒΡΙΟΚΑΣΤΡΟ.

• Ο ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ συνδέει το όνομα με την «Ωραία» βασιλοπούλα, αν και η λέξη «ωριά» δεν ήταν συνηθισμένη (κυριαρχούσε το «εύμορφη»).

• Η ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΛΟΥΠΟΥ-ΡΟΚΟΥ εξηγεί πως το ΟΒΡΙΟΚΑΣΤΡΟ ή ΕΒΡΑΙΟΚΑΣΤΡΟ ονομάστηκαν πολλά κάστρα επειδή υπήρξαν καταφύγια Εβραίων.

• Στην Καππαδοκία συναντάμε το κάστρο της «ΜΑΡΟΥΣ», ενώ στον Πόντο το κάστρο του «ΗΛ».

ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ

1. ΧΙΟΣ (ΚΑΜΠΙΑ, ΒΟΛΙΣΣΟΣ, ΠΥΡΓΙ, ΜΑΣΤΙΧΟΧΩΡΑ)

Σύμφωνα με τη μελέτη της κ. ΕΙΡΗΝΗΣ ΚΑΡΑΒΟΛΟΥ, στη Χίο υμνείται η φυλετική και θρησκευτική ετερότητα («εμείς»-Έλληνες, «άλλοι»-Οθωμανοί/Φράγκοι).

«Σαν της Ωριάς το κάστρο, κάστρο δεν είδα... που ’χει ασημένιες πόρτες κι αργυρά κλειδιά. Τούρκοι το πολεμούσαν χρόνους δώδεκα, χρόνους, μήνες δεκατρείς... Μα κείνο δεν πατιέτται δίχως προδοσιά.» (Παραλλαγή Επανοχώρων/Καμπιά).

• Ο ΔΟΛΟΣ ΣΤΑ ΚΑΜΠΙΑ: Το γιανιτσαράκι, παιδί μιας Ρωμιάς, μεταμφιέζεται σε έγκυο: «Πιάνει ένα μαξιλάρι και βάνει το κοιλιά και δύο μαντιλάκια και βάνει τα βυζιά... Ανοίξετέ μου να ’μπω το βαριόμοιρο, που ’μαι και γκαστρωμένο κι ετοιμόγεννο».

2. ΚΥΘΝΟΣ (ΚΑΣΤΡΟ ΚΑΤΑΚΕΦΑΛΟΥ)

Μεσαιωνική πρωτεύουσα (7ος-16ος αι.) χτισμένη με ακατέργαστη πέτρα. Η τοπική παράδοση απηχεί δοξασίες παλαιότερων θρύλων για την άλωση από επιδρομείς, παρόλο που δεν στοιχειοθετείται ιστορικά.

3. ΤΕΜΠΗ (ΘΕΣΣΑΛΙΑ)

Η τραγική κορύφωση του θρύλου, όπου η βασιλοπούλα προτιμά την αυτοκτονία από την αιχμαλωσία:

«Κι η κόρη από τον πύργο κάτω πέταξε, μήτε σε πέτρα πέφτει μήτε σε κλαριά, παρά σε Τούρκου χέρια και ξεψύχησε».

4. ΠΟΝΤΟΣ, ΚΡΗΤΗ, ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ & ΑΛΒΑΝΙΑ

Από το κάστρο της Κορδύλης στον Πόντο μέχρι τους Τεριαχάτες της Αλβανίας, ο θρύλος παραμένει ζωντανός. Τα κάστρα αυτά, ερειπωμένα πλέον «κάστρα-φαντάσματα», κουβαλούν την ίδια ιστορία αντίστασης και προδοσίας.

ΤΑ ΜΟΤΙΒΑ ΤΗΣ ΠΡΟΔΟΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΛΩΣΗΣ

ΤΟ ΚΙΝΗΤΡΟ ΤΟΥ ΕΧΘΡΟΥ:

«Ουδέ τάσπρα σου θέλω κι ουδέ τα φλουριά, μον θέλω ’γω την κόρη πούναι στα γυαλιά».

Ο ΔΟΛΟΣ ΤΟΥ «ΚΑΛΟΓΗΡΟΥ»:

«Πράσινα ρούχα βγάζει μαύρα φόρεσε, τον πύργο – πύργο πάει και γυροβολά... Μα το Σταυρό κυρά μου, μα την Παναγιά, εγώ δεν είμαι Τούρκος ουδέ Κόνιαρος, είμαι καλογεράκι απ’ ασκηταριό κι’ ήρθα να πάρω λάδι για τις εκκλησιές».

Η ΤΕΛΙΚΗ ΠΤΩΣΗ:

«Κι όσο να μισανοίξουν, χίλιοι εμπήκανε, κι όσο να καλανοίξουν, το κάστρο πάρθηκε».

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ: ΤΑ ΚΑΣΤΡΑ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Τα κάστρα αυτά, αν και διαφέρουν σε χρόνο κατασκευής και σχήμα, αποτελούν «κάστρα-φαντάσματα» που μοιράζονται τον κοινό θρύλο της όμορφης βασιλοπούλας και της άλωσης μέσω δόλου.

1. ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΑΡΚΑΔΙΑΣ: Βρίσκεται στο Καστρί Αρκαδίας, στην περιοχή του Κυνουριακού Πάρνωνα.

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΓΑΡΔΙΚΙΟΥ: Στα Τουρκολέκα Αρκαδίας, συνδεδεμένο με τη μεσαιωνική άμυνα της περιοχής.

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΕΡΜΙΟΝΙΔΑΣ (Η ΘΕΡΜΙΣΙΟΥ): Στα Θερμήσια Αργολίδας, δεσπόζει πάνω από τις λιμνοθάλασσες της περιοχής.

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΗΛΕΙΑΣ: Γνωστό και ως κάστρο της ΟΧΙΑΣ, στο Κακοτάρι Ηλείας (Φολόη).

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ: Στην περιοχή των Καλαβρύτων Αχαΐας.

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΜΑΝΗΣ: Δύο τοποθεσίες αναφέρονται: στον Άγιο Αθανάσιο Λακωνίας και στο επιβλητικό ακρωτήριο Κάβο Γκρόσσο.

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΣΑΛΜΕΝΙΚΟΥ: Γνωστό και ως κάστρο της ΟΡΓΙΑΣ, στο Άνω Σαλμενίκο Αχαΐας, το τελευταίο κάστρο που έπεσε στους Τούρκους το 1461.

2. ΝΗΣΙΩΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΧΙΟΥ: Στα Καμπιά της βόρειας Χίου, όπου η παράδοση διατηρεί τη μεταμφίεση του «γιανιτσαράκου».

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΚΥΘΝΟΥ (ΚΑΤΑΚΕΦΑΛΟΣ): Στα Λουτρά Κύθνου, η μεσαιωνική πρωτεύουσα του νησιού (7ος-16ος αι.).

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΘΑΣΟΥ: Γνωστό και ως ΒΡΙΟΚΑΣΤΡΟ, στον Λιμένα Θάσου.

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΠΡΟΝΝΩΝ: Στον Πόρο της Κεφαλλονιάς.

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΛΗΜΝΟΥ: Αναφέρεται και ως ΩΡΑΙΟΚΑΣΤΡΟ ή ΒΡΙΟΚΑΣΤΡΟ.

3. ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑ

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΣΑΛΩΝΩΝ: Στην Άμφισσα, συνδεδεμένο με την ιστορική αυτοκτονία της κόρης του τελευταίου Φράγκου ηγεμόνα.

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΤΕΜΠΩΝ: Γνωστό και ως ΓΥΝΑΙΚΟΚΑΣΤΡΟ, στο Νέο Μοναστήρι Λάρισας, φύλακας των στενών των Τεμπών.

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΟΙΝΟΗΣ: Στην Οινόη Βοιωτίας.

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΓΡΙΖΑΝΟΥ: Στο Γριζάνο Τρικάλων.

4. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΚΙΛΚΙΣ: Το περίφημο ΓΥΝΑΙΚΟΚΑΣΤΡΟ στο Παλαιό Γυναικόκαστρο Κιλκίς, χτισμένο από τον Ανδρόνικο Γ' Παλαιολόγο.

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΣΕΡΒΙΩΝ: Στα Σέρβια Κοζάνης, ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά κάστρα της περιοχής.

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΟΥ ΠΛΑΤΑΜΩΝΑ: Στον νομό Πιερίας, που επίσης ταυτίζεται στη λαϊκή μνήμη με τον θρύλο της Ωριάς.

• ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΡΟΔΟΠΗΣ: Στους Ασκήτες Ροδόπης.

ΣΥΝΟΨΗ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΩΝ ΠΑΡΑΛΛΑΓΩΝ

Όπως αναφέρεται στο υλικό σας, ανάλογα με την περιοχή το όνομα μετατρέπεται σε:

• ΟΒΡΙΟΚΑΣΤΡΟ / ΕΒΡΑΙΟΚΑΣΤΡΟ: Λόγω χρήσης ως καταφύγιο Εβραίων (κατά τη Χ. Λούπου-Ρόκου).

• ΣΟΥΡΙΑΣ / ΒΟΥΡΓΙΑΣ / ΜΟΥΡΙΑΣ: Τοπικές παραφθορές.

• ΓΥΝΑΙΚΟΚΑΣΤΡΟ: Άμεση αναφορά στη γυναικεία παρουσία (Ωριά) που κυριαρχεί στον θρύλο.

 

Σαράντα χρόνους πολεμούν το Κάστρο της Ωριάς, το πολιορκούν οι Τούρκοι με τον πασά τον ξακουστό. Δεν πέφτει με το σπαθί, δεν πέφτει με το κανόνι, γιατί έχει τείχη σιδερένια και πόρτες από ατσάλι. Ένας Τούρκος πονηρός, ένας Τούρκος δόλιος, ντύνεται καλόγερος, ντύνεται προσκυνητής, παίρνει το ραβδί του και πάει στην πόρτα του κάστρου. «Ανοίξτε μου, χριστιανοί, ανοίξτε μου του ξένου, που με κυνηγούν οι Τούρκοι και θέλουν να με σφάξουν». Η Ωριά τον άκουσε, η Ωριά τον λυπήθηκε: «Ανοίξτε την πόρτα τη μικρή, ανοίξτε στον καλόγερο». Μα μόλις άνοιξε η πόρτα, χίλιοι Τούρκοι ορμήσαν, χίλιοι από την πόρτα και χίλιοι από τα τείχη. Η Ωριά σαν το είδε, το αίμα της πάγωσε, τρέχει στον ψηλό τον πύργο, τρέχει στο παράθυρο. «Καλύτερα να πέσω στη γη, παρά στα χέρια των Τούρκων!» Πηδάει από τον πύργο, πέφτει στο γκρεμό, κι εκεί που έπεσε η Ωριά, φύτρωσε μια δάφνη, να θυμίζει στους αιώνες την έμορφη την κόρη. 

 Η ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

 

Η παραλογή αυτή αποτελεί ένα από τα πιο συγκλονιστικά δείγματα της δημοτικής μας ποίησης, όπου η ιστορική πραγματικότητα των πολιορκιών συναντά το μεταφυσικό στοιχείο. Το κάστρο παρουσιάζεται ως απόρθητο για τα συμβατικά όπλα, αναδεικνύοντας τη σημασία της στρατηγικής του δόλου. Ο εχθρός εκμεταλλεύεται το ιερό πρόσωπο ενός καλόγερου για να κάμψει την άμυνα των πολιορκημένων, μετατρέποντας την ευσπλαχνία της ηρωίδας σε κερκόπορτα. Η ΩΡΙΑ (η Ωραία), ως κεντρικό πρόσωπο, ενσαρκώνει τις αξίες της αγνότητας και της αξιοπρέπειας. Η επιλογή της να πηδήξει στο κενό αντί να παραδοθεί, αποτελεί μια πράξη απόλυτης ελευθερίας που συγκίνησε τον λαϊκό ποιητή. Το τέλος, με τη μεταμόρφωσή της σε δάφνη, συμβολίζει την αθανασία και τη νίκη της μνήμης πάνω στη φθορά. Η φύση παρεμβαίνει για να δικαιώσει τη θυσία της, προσδίδοντας στην ηρωίδα μια αιώνια παρουσία στο τοπίο.

1. Η ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ ΤΗΣ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ (ΚΑΣΤΡΟ ΤΟΥ ΓΕΡΑΚΙΟΥ)

Στην Πελοπόννησο, ο θρύλος συνδέεται συχνά με το Κάστρο του Γερακίου ή της Μονεμβασιάς. Εδώ

δίνεται μεγάλη έμφαση στη διάρκεια της πολιορκίας.

ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ: «Σαράντα χρόνους έκανε το κάστρο να παρθεί, δώδεκα χρόνους το πατάν και δεν ημπορούν να το πάρουν. Κι ένας Τουρκάκης, μια σκυλιά, ένας κακός δαιμόνος, ντύνεται καλογερίστικα, ντύνεται προσκυνάρης. — Άνοιξε, Ωριά, την πόρτα σου, άνοιξε την πυλή σου, τι με κυνηγάν οι Τούρκοι, οι Τούρκοι οι βρωμο-Τούρκοι. Κι η Ωριά σαν τον άκουσε, τα κλειδάκια της πετάει, και οι Τούρκοι σαν το είδανε, μες στο κάστρο ορμήσαν. Κι η Ωριά απ’ τον φόβο της, στον πύργο απάνω τρέχει, και ρίχνεται απ’ τον πύργο κάτω, στο βάραθρο, στον γκρεμό.»

2. Η ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ (ΤΟ ΚΑΣΤΡΟΝ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ)

Στον Πόντο, το τραγούδι έχει μια ιδιαίτερη μουσικότητα και αναφέρεται συχνά στην πτώση της Τραπεζούντας.

ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ: «Έναν κάστρον, καλόν κάστρον, κάστρον της Ωριάς, χίλιοι Τούρκοι το πολέμαναν και μύριοι Σαρακηνοί. Ούτε με σπαθιά παίρεται, ούτε με τα κανόνια. Ένας Τούρκος, πονηρός, ντύνεται καλογέρος, με τον σταυρόν στο χέρι του, την πόρτα πάει και κρούει. — Άνοιξον, κόρη, την πόρτα σου, τον ξένο να γλυτώσεις. Κι η κόρη η ανιστόρητη, την πόρτα πάει κι ανοίγει. Σαν είδε τους Τούρκους που έμπαιναν, στον πύργον απάνω τρέχει, κι απ’ τον πύργον εγκρεμίστηκε, και δάφνη εβλάστησε.»

Όλα τα κάστρα είδα κι όλα γύρισα
κι άμον του Ηλ' το Κάστρον, κάστρον κ' έτονε.
Σεράντα πόρτας είχεν κι όλια σίδερα
κι εξήντα παραθύρια κι όλια χάλκενα.
Και του γιαλού η πόρτα έτον μάλαμαν.
Τούρκος το τριγυρίζει, χρόνους δώδεκα,
μηδ' εμπορεί να παίρει, μηδ' αφήνει ατο.
Κι ένας μικρός τουρκίτσος, ρωμιογύριστος,
ρόκαν και ροκοτζούπιν βάλ' σα μέσα του,
αδράχτι και σποντύλι παίρ' σα χέρια του,
μαξιλαρίτσαν βάλει κι εμπροζώσκεται
κι εγέντονε γυναίκα, βαριασμένισσα.
Το Κάστρον 'λογυρίζει και μοιρολογά
άνοιξον, πόρτα, άνοιξον, καστρόπορτα
άνοιξον να εμπαίνω, Τούρκοι διώχνε με
κι η κορ' απέσ' ακούει και καρδοπονά.
Κι άμον ντ' ενοίγε η πόρτα, χίλιοι έτρεξαν
κι άμον ντ' εκαλονοίγε, μύριοι έτρεξαν.
Κι άλλοι την κόρ' αρπάζνε κι άλλοι τα φλουριά
κι από το παραθύρ' η κορ' επήδησε,
σε παλληκάρ' αγκάλιας ψυχομάχησε.

3. Η ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ (Η ΡΗΓΑΙΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΑΡΑΚΗΝΟΙ)

Στην Κύπρο, η Ωριά ταυτίζεται με την περίφημη Ρήγαινα και το κάστρο με αυτό του Αγίου Ιλαρίωνα ή του Βουφαβέντο.

ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ: «Η Ρήγαινα εις τον πύργον της, τους Σαρακηνούς φοβάται, που την πολιορκούσανε χρόνους και καιρούς. Ένας Σαρακηνός δόλιος, ντύνεται σαν καλόγερος, και με φωνή γλυκιά-γλυκιά την πόρτα της χτυπά. — Άνοιξε, Ρήγαινα, την πόρτα σου, τον άρρωστο να σώσεις. Μόλις η πόρτα άνοιξε, ο στρατός μες στον πύργο μπήκε. Κι η Ρήγαινα στον γκρεμό επήδηξε, να μην την πιάσουν ζωντανή, κι εκεί που έπεσε το σώμα της, το χώμα μοσχοβόλησε.»

4. Η ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ (ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΡΟΓΔΙΑΣ)

Στην Κρήτη, η παραλλαγή είναι σύντομη αλλά πολύ δυναμική, εστιάζοντας στην αντίσταση.

ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ: «Το κάστρο το λεν Ωριά, γιατί είναι όμορφο και μέγα, κι οι Σαρακηνοί το ζώσανε, μέρα και νύχτα το χτυπούν. Με δόλο μόνο επάρθηκε, με σχήμα καλογέρου, που γέλασε την αρχόντισσα και του ’νοιξε την πύλη. Κι εκείνη για την λευτεριά, στον βράχο εγκρεμίστηκε, να μείνει το όνομα της Ωριάς αθάνατο στον κόσμο.»

ΟΙ ΠΑΡΑΛΟΓΕΣ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ ΣΤΗ ΧΙΟ

ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ

Σαν της Ωριάς το κάστρο, κάστρο δεν είδα, σαν της Ωριάς το κάστρο, κάστρο δεν είδα, τέτοιο κάστρο δεν είδα, γεια χαρά σας, βρε παιδιά, που ’χει ασημένιες πόρτες κι αργυρά κλειδιά, τέτοιο κάστρο δεν είδα, Φράγκα και καλή καρδιά.

Τούρκοι το πολεμούσαν χρόνους δώδεκα, χρόνους, μήνες δεκατρείς, συ το νου μου τον κρατείς. Κι ένα γιανιτσαράκι, μιας Ρωμιάς παιδί, εις τον μπαρμπέρη πάει και μπαρμπερίζεται, γυναίκεια ρούχα βάνει και γυναικίζεται.

Πιάνει ένα μαξιλάρι και βάνει το κοιλιά και δύο μαντιλάκια και βάνει τα βυζιά και γίνεται γυναίκα και γκαστρώνεται κι απ’ όξω από τον πύργο πάει και κλαίεται.

«Ανοίξετέ μου να ’μπω το βαριόμοιρο, που ’μαι και γκαστρωμένο κι ετοιμόγεννο». Κι όσο να μισανοίξουν, χίλιοι εμπήκανε, κι όσο να καλανοίξουν, το κάστρο πάρθηκε.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Από τα πιο γνωστά, τα πιο μελωδικά, τα πιο ερωτικά αλλά και τα πιο διαδεδομένα στον ελλαδικό χώρο δημώδη άσματα, «Το κάστρο της Ωριάς» θεωρείται σαν ένα από τα πλέον δημοφιλή της Χίου, που όμως η κάθε εκδοχή ποικίλει από τη Βολισσό στο Πυργί κι από τα Καρδάμυλα στους Ολύμπους ή τη Χώρα, με το νησί να επιδεικνύει μέσω και του συγκεκριμένου άσματος, την πλούσια λαϊκή του παράδοση, όσο και τον πλούτο της πολιτισμικής του ταυτότητας.

Πηγή μας είναι η διδακτορική διατριβή της κ. ΕΙΡΗΝΗΣ ΚΑΡΑΒΟΛΟΥ, στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, που τιτλοφορείται: «Συμβίωση Ελλήνων και Οθωμανών στη Χίο πριν το 1822. Η τύχη των αιχμαλώτων και η εικόνα των Τούρκων ως «άλλων» στις αφηγήσεις της καταστροφής και σε άλλες πηγές του 19ου αιώνα».

Στα «κάστρα» η λαϊκή μούσα «φυλάσσει» την κόρη, την αγνή και άμωμη, την νέα και όμορφη, ή και όλες τις κοπέλες της κοινότητας. Υμνείται η φυλετική διαφοροποίηση του πληθυσμού, «εμείς»-Έλληνες, «άλλοι»-Οθωμανοί, με έμφαση στη θρησκεία, χριστιανός-μουσουλμάνος, αλλά βεβαίως στους «άλλους» κατά περίπτωση να συμπεριλαμβάνονται οι Εβραίοι, ακόμη και οι αλλόδοξοι χριστιανοί (Φράγκοι). Ο «άλλος» είναι ο δόλιος αλλόθρησκος που θα ξεγελάσει την Ωραία του Κάστρου για να το πατήσει, προσφέροντας το φρούριο στην εξουσία και λαμβάνοντας ο ίδιος, ως λάφυρο ή και έπαθλο, την ίδια την κοπελιά.

ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΚΑΙ ΟΙ ΤΟΠΙΚΕΣ ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ

Στη Χίο έχουμε τρεις παραλλαγές αυτού του τραγουδιού: μία από τα ΕΠΑΝΟΧΩΡΑ, μία από τα ΜΑΣΤΙΧΟΧΩΡΑ και μία ΚΑΣΤΡΙΝΗ. Όλες συμφωνούν στο ότι το κάστρο είναι απόρθητο και μπορεί να κυριευθεί μόνο με δόλο ή με κίνητρο την αγάπη.

«Σαν της Ωριάς το κάστρο, κάστρο δεν είδα, σαν της Ωριάς το κάστρο, κάστρο δεν είδα, τέτοιο κάστρο δεν είδα, γεια χαρά σας, βρε παιδιά, που ’χει ασημένιες πόρτες κι αργυρά κλειδιά, τέτοιο κάστρο δεν είδα, Φράγκα και καλή καρδιά. Τούρκοι το πολεμούσαν χρόνους δώδεκα, χρόνους, μήνες δεκατρείς, συ το νου μου τον κρατείς.»

ΟΙ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΤΗΣ ΑΛΩΣΗΣ:

• «...Μα κείνο δεν πατιέτται δίχως προδοσιά» (Παραλλαγή Επανοχώρων)

• «Και πάλι δεν επάρθη με τον πόλεμο, μόνο με την αγάπη και την προδοσιά» (Παραλλαγή Μαστιχοχώρων)

ΤΟ ΚΙΝΗΤΡΟ ΤΟΥ ΕΙΣΒΟΛΕΑ:

«Ουδέ τάσπρα σου θέλω κι ουδέ τα φλουριά Μον θέλω ’γω την κόρη πούναι στα γυαλιά».

ΕΚΔΟΧΗ 1: Η ΜΕΤΑΜΦΙΕΣΗ ΣΕ ΚΑΛΟΓΗΡΟ

Για να τονιστεί η ετερότητα του «άλλου», το τουρκόπουλο ντύνεται καλόγηρος, αποβάλλοντας τα πράσινα ρούχα του Ισλάμ και φορώντας τα μαύρα του χριστιανού μοναχού:

«Πράσινα ρούχα βγάζει μαύρα φόρεσε τον πύργο – πύργο πάει και γυροβολά, στην πόρτα πάει και στέκει και παρακαλεί: -Για άνοιξε, άνοιξε πόρτα, πόρτα της Ωριάς, Πόρτα της μαυρομάτας, της βασίλισσας».

Η Ωραία, υποψιασμένη, στην αρχή τον αποπέμπει με λόγια προσβλητικά:

«Φεύγα απ’ αυτού, βρε Τούρκε, βρε σκυλότουρκε».

Ο Τούρκος μεταχειρίζεται την απάτη, χρησιμοποιώντας τα σύμβολα της χριστιανικής πίστης:

«Μα το Σταυρό κυρά μου, μα την Παναγιά εγώ δεν είμαι Τούρκος ουδέ Κόνιαρος είμαι καλογεράκι απ’ ασκηταριό κι’ ήρθα να πάρω λάδι για τις εκκλησιές».

ΕΚΔΟΧΗ 2: Η ΜΕΤΑΜΦΙΕΣΗ ΣΕ ΕΓΚΥΟ (ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ ΚΑΜΠΙΑ)

Σε αυτή την εκδοχή, ο δόλος παίρνει τη μορφή της ανάγκης μιας ετοιμόγεννης γυναίκας:

«Κι ένα γιανιτσαράκι, μιας Ρωμιάς παιδί, εις τον μπαρμπέρη πάει και μπαρμπερίζεται, γυναίκεια ρούχα βάνει και γυναικίζεται. Πιάνει ένα μαξιλάρι και βάνει το κοιλιά και δύο μαντιλάκια και βάνει τα βυζιά και γίνεται γυναίκα και γκαστρώνεται κι απ’ όξω από τον πύργο πάει και κλαίεται. «Ανοίξετέ μου να ’μπω το βαριόμοιρο, που ’μαι και γκαστρωμένο κι ετοιμόγεννο».

ΤΟ ΤΕΛΟΣ

Η εμπιστοσύνη της Ωριάς οδηγεί στην πτώση:

«Κι όσο να μισανοίξουν, χίλιοι εμπήκανε, κι όσο να καλανοίξουν, το κάστρο πάρθηκε».

 

ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΓΥΝΑΙΚΟΚΑΣΤΡΟΥ (ΚΙΛΚΙΣ) Η ΠΑΡΑΛΟΓΗ Στην περιοχή του Κιλκίς, η λαϊκή μούσα τραγουδά την ανδρεία και την αυτονομία των γυναικών που ύψωσαν το κάστρο πάνω στον λόφο, κάνοντάς το απόρθητο για χρόνια: «Γυναικοκάστρι το λένε και Γυναικοκάστρι είναι, γιατί γυναίκα το έχτισε και γυναίκα το φυλάει. Δώδεκα χρόνια το πατούν και άκρη δεν του βρίσκουν, δώδεκα χρόνια οι Τουρκιές το έχουν κυκλωμένο. Μήτε με σπάθα παίρνεται, μήτε με το ντουφέκι, ώσπου ο δόλος μπήκε μέσα από την κερκόπορτα, ένας οχτρός ντύθηκε νύφη και κρυφά το πάτησε.» ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΚΑΙ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΕΣ Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ: Το κάστρο χτίστηκε το 1334 από τον βυζαντινό αυτοκράτορα ΑΝΔΡΟΝΙΚΟ Γ' ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟ. Ο σκοπός του ήταν να προστατεύσει τη Θεσσαλονίκη από τις επιδρομές των Σέρβων και των Βουλγάρων. Η ΟΝΟΜΑΣΙΑ: Η ονομασία «Γυναικόκαστρο» οφείλεται στο ότι θεωρούνταν τόσο ισχυρό και απόρθητο, που λεγόταν πως ακόμη και μια γυναίκα θα μπορούσε να το υπερασπιστεί επιτυχώς ενάντια σε οποιονδήποτε εχθρό. Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΜΑΡΟΥΣ: Σε τοπικές εκδοχές, το κάστρο συνδέεται με την αρχόντισσα ΜΑΡΟΥ (ή Μαρία), η οποία μετά την άλωση του κάστρου από τους Οθωμανούς το 1383, προτίμησε να πέσει από τον πύργο για να μην παραδοθεί. ΤΟ ΓΕΦΥΡΙ ΤΗΣ ΠΡΟΔΟΣΙΑΣ: Όπως και στη Χίο ή τα Τέμπη, η πτώση δεν έρχεται από στρατιωτική υπεροχή. Ο εχθρός χρησιμοποιεί τον δόλο, παριστάνοντας είτε τη νύφη σε γάμο που δήθεν περνάει έξω από τα τείχη, είτε τον ζητιάνο, αναγκάζοντας τους φρουρούς να ανοίξουν την πύλη. ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το κάστρο στέκει ακόμη και σήμερα επιβλητικό στο ΠΑΛΑΙΟ ΓΥΝΑΙΚΟΚΑΣΤΡΟ του Κιλκίς, σε έναν απόκρημνο λόφο που δεσπόζει στην πεδιάδα, μαρτυρώντας τη στρατηγική του σημασία κατά τους βυζαντινούς χρόνους.