Ο ΓΥΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΞΕΝΙΤΕΜΕΝΟΥ: ΤΟ ΑΙΩΝΙΟ ΔΟΚΙΜΙΝ (1)ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ

Η παραλογή του «Επαναπατριζόμενου Συζύγου» αποτελεί ένα από τα πιο συγκλονιστικά κεφάλαια της ελληνικής δημοτικής ποίησης. Πρόκειται για το «νόστο», την επιστροφή του ανθρώπου που χάθηκε στα ξένα και επιστρέφει αγνώριστος για να δοκιμάσει την πίστη της γυναίκας του. Είναι μια ιστορία που επιβιώνει από την εποχή του Ομήρου και της Πηνελόπης, ριζωμένη βαθιά στη λαϊκή μας ψυχή.Από την αρχαία Οδύσσεια μέχρι τα ριζίτικα και τα ποντιακά, ο «Γυρισμός του Ξενιτεμένου» παραμένει η κορυφαία στιγμή της λαϊκής μας ποίησης. Είναι ο ύμνος στην αγάπη που δεν λυγίζει, στην υπομονή που νικά το χρόνο και στα σημάδια εκείνα που μόνο τα μάτια της ψυχής μπορούν να αναγνωρίσουν. Η ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ (Η ΒΑΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ) Στην Ήπειρο, τη γη της πέτρας και του αποχωρισμού, το τραγούδι παίρνει την πιο δωρική και αυστηρή του μορφή. Ο διάλογος στη μαρμαρένια βρύση αποτελεί το πρότυπο για όλες τις υπόλοιπες εκδοχές. ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Ερρόδισε γ’ η ανατολή και ξημερώνει η δύση, παν τα πουλάκια στη βοσκή κι οι λυγερές στη βρύση. Βγαίνω κι εγώ κι ο μαύρος μου και τα λαγωνικά μου. Βρίσκω μια κόρη πόπλενε σε μαρμαρένια γούρνα. Τη χαιρετάω, δε μου μιλεί, της κρένω, δεν μου κρένει. — Κόρη, για βγάλε μας νερό, την καλή μοίρα να ’χεις, να πιω κι εγώ κι ο μαύρος μου και τα λαγωνικά μου. Σαράντα σίκλους έβγαλε, στα μάτια δεν την

είδα, κι απάνω στους σαρανταδυό τη βλέπω δακρυσμένη. — Γιατί δακρύζεις, λυγερή, και βαριαναστενάζεις; Μήνα πεινάς, μήνα διψάς, μην έχεις κακή μάνα; — Μήτε πεινώ, μήτε διψώ, μήτ’ έχω κακή μάνα. Ξένε μου, κι αν εδάκρυσα κι αν βαριαναστενάζω, τον άντρα ’χω στην ξενιτειά και λείπει δέκα χρόνους, κι ακόμη δύο τον καρτερώ κι αν δεν έρθει στους τρεις, καλόγρια θα γίνω σε μοναστήρι, μαύρα θα φορέσω. — Κόρη μου, ο άντρας σου πέθανε, κόρη μου, ο άντρας σου χάθη· τα χέρια μου τον κράτησαν, τα χέρια μου τον θάψαν, ψωμί κερί τού μοίρασα, κι είπε να τα πλερώσεις, τον έδωκα κι ένα φιλί, κι είπε να μου το δώσεις. — Ψωμί κερί τού μοίρασες, διπλά να σε πλερώσω, μα για τ’ εκείνο το φιλί, σύρε να σου το δώσει. — Κόρη μου, εγώ είμαι ο άντρας σου, εγώ είμαι κι ο καλός σου. — Ξένε μου, αν είσαι ο άντρας μου, αν είσαι κι ο καλός μου, δείξε σημάδια της αυλής και τότες να πιστέψω. — Έχεις μηλιά στην πόρτα σου και κλήμα στην αυλή σου, κάνει σταφύλι ροζακί και το κρασί μοσκάτο, κι όποιος το πιει δροσίζεται και πάλι αναζητά το. — Αυτά είν’ σημάδια της αυλής, τα ξέρει ο κόσμος όλος, διαβάτης ήσουν, πέρασες, τά-είδες και μου τα λέεις. Πες μου σημάδια του σπιτιού και τότες να πιστέψω. — Ανάμεσα στην κάμαρα χρυσό καντήλι ανάφτει, και φέγγει σου που γδύνεσαι και πλέκεις τα μαλλιά σου, φέγγει σου τις γλυκές αυγές που τα καλά σου βάζεις. — Κάποιος κακός μου γείτονας σου τα ’πε και τα ξέρεις. Πες μου σημάδια του κορμιού, σημάδια της αγάπης. — Έχεις ελιά στα στήθη σου κι ελιά στην αμασκάλη, κι έχεις και στο δεξί μερί σημάδι από το λύκο. — Ξένε μου εσύ είσαι ο άντρας μου, εσύ είσαι κι ο καλός μου! ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗΣ ΕΚΔΟΧΗΣ Η συγκεκριμένη παραλλαγή, όπως καταγράφηκε από τον ΝΙΚΟΛΑΟ ΠΟΛΙΤΗ, αναδεικνύει τρία θεμελιώδη στοιχεία της ελληνικής παράδοσης: Η Βρύση ως Σκηνικό: Το σημείο όπου η γυναίκα πλένει είναι ο κατεξοχήν χώρος κοινωνικοποίησης αλλά και ηθικής δοκιμασίας στη λαϊκή κοινωνία. Η Άρνηση του Ξένου: Η απάντηση της γυναίκας στο αίτημα για το φιλί («σύρε να σου το δώσει») είναι μια κορύφωση ηθικής περηφάνιας. Η Κλιμάκωση της Αναγνώρισης: Η μετάβαση από τα εξωτερικά σημάδια (αυλή) στα εσωτερικά (κάμαρα) και τελικά στα σωματικά (ελιές, ουλή) χτίζει μια ένταση που λυτρώνεται μόνο στον τελευταίο στίχο. 2. Η ΠΟΝΤΙΑΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ (Ο ΞΕΝΙΤΕΜΕΝΟΣ) Στον Πόντο, το θέμα της ξενιτιάς ήταν μια πληγή ανοιχτή για αιώνες. Η παραλλαγή αυτή διακρίνεται για την επική της πνοή και τη χρήση της ποντιακής διαλέκτου, που προσδίδει μια αρχαιοπρεπή μεγαλοπρέπεια στην αναγνώριση. ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ (ΠΛΗΡΗΣ ΕΚΤΑΣΗ) Εκεί πέρα, στην κρύα τη βρύση, μια κόρη έπλυνε, κι ένας ξένος, καβάλα στο άλογο, τη χαιρετάει: — Κόρη, δώσ’ μου νερό να πιω και το άλογό μου να ποτίσω. — Πιες, ξένε, και πότισε, κι εμένα μη με βλέπεις. — Κόρη, ο άντρας σου πέθανε, τον είδα που τον θάβαν, τον είδα που του βάζαν το μάρμαρο και το χώμα. — Αν πέθανε ο άντρας μου, η γη να με καταπιεί, μα εγώ άλλον άντρα δεν παίρνω, όσο κι αν με γυρεύεις. — Πες μου, κόρη, τα σημάδια του, να δω αν είναι αυτός. — Έχει ελιά στη μασχάλη του και σταυρό στο μέτωπο, έχει και μια δαγκωματιά από λύκο στο μερί, κι έχει και το δαχτυλίδι μου, που γράφει το όνομά μου. Τότε ο ξένος ξεπέζεψε, την πήρε στην αγκαλιά

του: — Εγώ είμαι, η καρδιά μου το ξέρει, εγώ είμαι ο καλός σου! ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΠΟΝΤΙΑΚΗΣ ΕΚΔΟΧΗΣ Η ποντιακή εκδοχή εισάγει ορισμένα μοναδικά στοιχεία που τη διαφοροποιούν από την ηπειρωτική: Ο Σταυρός στο Μέτωπο: Ένα έντονα θρησκευτικό σημάδι που υποδηλώνει την ευλάβεια του άντρα ή κάποια παλιά ιερή σφραγίδα. Η Δαγκωματιά του Λύκου: Στοιχείο που μαρτυρά τη σκληρή ζωή στην ύπαιθρο και τα βουνά του Πόντου, όπου η πάλη με τη φύση ήταν καθημερινή. Η Κατάρα ως Απόδειξη Πίστης: Η φράση «η γη να με καταπιεί» δείχνει το απόλυτο της δέσμευσης· η γυναίκα προτιμά τον θάνατο από την προδοσία της μνήμης του συζύγου της. Το Δαχτυλίδι: Εδώ το αντικείμενο αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα από τα φυσικά σημάδια, καθώς φέρει το χαραγμένο όνομα, σύμβολο ιδιοκτησίας και δεσμού. 3. Η ΚΡΗΤΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ (ΡΙΖΙΤΙΚΟ) Η κρητική εκδοχή δίνει έμφαση στην ανδρεία του συζύγου και στην ακλόνητη ηθική στάση της γυναίκας, που δεν πτοείται από τα πλούτη που της τάζει ο ξένος. ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ «Ένας αντρειωμένος έρχεται από την ξενιτειά του, με το άλογό του το γοργό και το σπαθί στη μέση. Συναπαντά μια λυγερή στης βρύσης το μαρμάρι, που 'πλυνε τα ρουχάκια της και τα λευκά σεντόνια. — Κόρη μου, αν θέλεις, δώσ' νερό, και το άλογο να πιει, και πες μου για τον άντρα σου, που λείπει δέκα χρόνια. — Ο άντρας μου είναι μακριά, στα ξένα τα λιμάνια, κι αν τον αντάμωσες εσύ, πες μου πώς τον αφήκες. — Ο άντρας σου παντρεύτηκε, άλλη γυναίκα πήρε, πήρε τη ρήγισσα του τόπου και τη βασιλοπούλα. — Αν πήρε ρήγισσα, να ζει, αν πήρε άλλη, να χαρεί, εγώ τον άντρα μου αγαπώ κι ας είναι στα ξένα μέρη. — Κόρη, αν θες, έλα μαζί μου, φλουριά θα σου χαρίσω, και θα φοράς τα μεταξωτά και τα χρυσά τα δώρα. — Τα φλουριά σου δεν τα θέλω, τα μετάξια σου δεν θέλω, θέλω τον άντρα μου να 'ρθει, κι ας είναι και ζητιάνος. — Τότε ο ξένος γέλασε, τα ρούχα του αλλάζει: — Δες την ελιά που 'χεις στο στήθος, δες το δαχτυλίδι, εγώ είμαι ο άντρας σου, η αγάπη σου η πρώτη!» ## ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΕΚΔΟΧΗΣ Η Περηφάνια (Λεβεντιά): Η Κρητικιά δεν δέχεται τα πλούτη. Η φράση «κι ας είναι και ζητιάνος» αποτελεί την ύψιστη απόδειξη ότι η αγάπη στην Κρήτη δεν μετριέται με την κοινωνική θέση, αλλά με την πίστη. Το Σπαθί και το Άλογο: Ο ξενιτεμένος στην Κρήτη δεν είναι ένας απλός μετανάστης, αλλά ένας «αντρειωμένος». Επιστρέφει με τα όπλα του, στοιχείο που παραπέμπει στον Ακριτικό κύκλο. Ο Ρυθμός: Στην Κρήτη, το τραγούδι αυτό δεν είναι απλώς μια αφήγηση, αλλά ένα μοιρολόι της χαράς, που τραγουδιέται συχνά σε παρέες («τάβλας»), ενισχύοντας τους δεσμούς της κοινότητας. «Μετά την Ήπειρο και τον Πόντο, η Κρήτη προσφέρει τη δική της εκδοχή στην παραλογή του ξενιτεμένου. Εδώ, το δοκίμιν δεν είναι μόνο η πίστη στον θάνατο, αλλά η αντίσταση στον πειρασμό του πλούτου. Η Κρητικιά ηρωίδα στέκεται όρθια μπροστά στον καβαλάρη ξένο, δηλώνοντας πως η αξία του ανθρώπου της δεν μετριέται με χρυσάφι, αλλά με την κοινή τους ζωή. Η αναγνώριση έρχεται ως λύτρωση, επιβραβεύοντας μια αγάπη που δεν "αγοράζεται".» Στην Κύπρο, η παραλογή του ξενιτεμένου συζύγου διασώζει έναν έντονα αρχαϊκό και μεσαιωνικό χαρακτήρα. Ονομάζεται συχνά «Το Δοκίμιν της Αγάπης» ή «Ο γυρισμός του ξενιτεμένου» και διακρίνεται για τον πλούτο της κυπριακής διαλέκτου, που προσδίδει στο κείμενο μια ιδιαίτερη μουσικότητα και βάθος. Στην κυπριακή εκδοχή, ο ξένος εμφανίζεται συχνά ως ένας αρχοντικός καβαλάρης, και η δοκιμασία της πίστης είναι εξαιρετικά λεπτομερής. ## 4. Η ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ «Ένας καλός επέρασεν, ξένος κ’ έν’ καβαλλάρης, θωρεί μιαν κόρην λυγερήν, που πλύννει μες στην βρύσην. — Ώρα σου καλή, λυγερή, πού ’ναι ο καλός σου, κόρη; — Ο καλός μου έν’ στην ξενιτειάν, λείπει εδώ κ’ δέκα χρόνια, κ’ αν τον είδες, ξένε μου, φέρε μου ένα χαμπάριν. — Ο άντρας σου παντρεύτηκεν, άλλη γυναίκαν πήρεν, πήρεν την κόρην του Ρηγός, την πρώτην του παζαριού. — Αν παντρεύτηκεν, να ζήσει, κ’ αν επήρεν άλλη, να χαρεί, εγώ ’χω την αγάπην του μες στην καρδιάν κλεισμένην, θα μείνω μες στο σπίτιν μου, να μεγαλώσω το παιδίν του. — Κόρη, αν θέλεις, έλα μαζί μου, να σου δώσω χρυσαφικά, να φοράς τα μεταξωτά, να σε ζηλεύκει ο κόσμος. — Τα χρυσά σου δεν τα θέλω, τα μεταξωτά σου δεν τα θέλω, θέλω τον άντραν μου να ’ρτει, κι ας έν’ κ’ ενδεδυμένος (φτωχός). — Κόρη, αν είσαι η γυναίκα μου, πες μου τα σημάδια μου. — Έχεις ελιάν εις τον λαιμόν κ’ ελιάν εις την αμασκάλην, κ’ έχεις σταυρόν εις το μερίν, που σου τον έκαμα εγώ. Τότε ο ξένος εγέλασεν, έβγαλεν το δαχτυλίδιν: — Εγώ είμαι ο άντρας σου, κόρη μου, η αγάπη σου η πρώτη!» ## ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ ΕΚΔΟΧΗΣ Η «Κόρη του Ρηγός»: Στην Κύπρο, ο πειρασμός του νέου γάμου συνδέεται με τη βασιλική εξουσία (Ρήγας), αντανακλώντας την εποχή της Φραγκοκρατίας και των μεσαιωνικών παραμυθιών. Η Μητρική Αφοσίωση: Εδώ, η απάντηση της γυναίκας δεν περιορίζεται μόνο στον μοναχισμό (όπως στην Ήπειρο), αλλά επεκτείνεται στην ανατροφή του παιδιού, τονίζοντας τον ρόλο της γυναίκας ως φύλακα της οικογενειακής εστίας. Η Λέξη «Χαμπάριν»: Η χρήση της λέξης «χαμπάρι» (είδηση) είναι χαρακτηριστική της περιοχής, δείχνοντας την αγωνία των ανθρώπων της Κύπρου για νέα από τους δικούς τους που ταξίδευαν στις θάλασσες. Το Σημάδι του Σταυρού: Στην Κύπρο, ο σταυρός στο σώμα δεν είναι απλώς μια ελιά, αλλά συχνά περιγράφεται ως ένα σημάδι που «του έκαμε εκείνη», υποδηλώνοντας ίσως κάποια πράξη προστασίας ή μυστικής συμφωνίας πριν την αναχώρηση. Εδώ, το δοκίμιν της αγάπης αποκτά μια παραμυθένια αύρα. Ο ξενιτεμένος, ως ιππότης-καβαλλάρης, δοκιμάζει τη σύζυγό του με το πιο σκληρό ψέμα: ότι ο άντρας της την ξέχασε για μια βασιλοπούλα. Η απάντηση της Κυπρίας ηρωίδας είναι ένα μνημείο αξιοπρέπειας. Με την κυπριακή λαλιά να δίνει έναν ρυθμό αρχαίας τραγωδίας, η αναγνώριση έρχεται να επιβεβαιώσει πως καμία βασιλοπούλα δεν μπορεί να νικήσει την αυθεντική αγάπη που ρίζωσε στο σπίτι και στην ανατροφή των παιδιών.» 5. Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ Στη Μικρά Ασία, ο ξενιτεμένος συχνά επιστρέφει από τη θάλασσα. Η αναγνώριση δεν γίνεται μόνο με σημάδια του πόνου, αλλά και με την

ανάμνηση της ευμάρειας και της αρχοντιάς που χαρακτήριζε τον μικρασιατικό ελληνισμό. ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ — Κόρη, πού πάεις για νερό, πού πάεις για γεμίζει; — Πάω στην κρύα τη βρύση μας, που ’ναι κοντά στο σπίτι. — Κόρη, ο άντρας σου χάθηκε, στα ξένα τον αφήκαν, του βάλαμε χρυσή στολή και μάρμαρο στην πλάτη. — Αν πέθανε ο άντρας μου, η γη να με σκεπάσει, μα εγώ για άλλον δεν κοιτώ, όσο κι αν με πλανέψεις. — Κόρη, αν είσαι η γυναίκα του, δείξε μου τα σημάδια. — Σημάδια έχει στην αυλή, δάφνη και κυπαρίσσι, έχει και μες στην κάμαρα κρεβάτι από ελεφάντι, έχει κι ελιά στα στήθη του, που μοσχοβολά σαν κρίνος. Τότε ο ξένος δάκρυσε, το φέσι του πετάει: — Εγώ είμαι ο άντρας σου, εγώ, που τόσο καρτερούσες! ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗΣ ΕΚΔΟΧΗΣ Η Αισθητική του Χώρου: Σε αντίθεση με τις υπόλοιπες παραλλαγές, εδώ συναντάμε τη δάφνη και το κυπαρίσσι στην αυλή, στοιχεία που παραπέμπουν σε αρχοντικά σπίτια. Το «κρεβάτι από ελεφάντι» (ελεφαντόδοντο) είναι μια καθαρή αναφορά στην ομηρική Οδύσσεια και το ελαιόξυλο κρεβάτι του Οδυσσέα. Η Μυρωδιά (Το Άρωμα): Το σημάδι (η ελιά) δεν περιγράφεται απλώς οπτικά, αλλά λέγεται ότι «μοσχοβολά σαν κρίνος». Η όσφρηση μπαίνει στην υπηρεσία της μνήμης, κάτι πολύ χαρακτηριστικό του μικρασιατικού πολιτισμού. Ο Θρήνος της Πίστης: Η ευχή «η γη να με σκεπάσει» δείχνει πως η απώλεια του άντρα ισοδυναμεί με το τέλος του κόσμου για τη γυναίκα, ενισχύοντας το δραματικό στοιχείο της παραλογής. «Κλείνοντας τον κύκλο των ελληνικών παραλλαγών, η Μικρά Ασία μας προσφέρει μια εικόνα γεμάτη φως και αρώματα. Το δοκίμιν εδώ γίνεται ανάμεσα σε δάφνες και κυπαρίσσια. Η Μικρασιάτισσα ηρωίδα, πιστή στον "δικό της" άνθρωπο, αναγνωρίζει τον σύζυγο όχι μόνο από τα σημάδια του σώματος, αλλά από την ιερή ατμόσφαιρα του κοινού τους οίκου. Από την Ήπειρο ως την Κύπρο και από τον Πόντο ως την Κρήτη, η παραλογή του ξενιτεμένου αποδεικνύει πως η ελληνική ψυχή έχει μια κοινή γλώσσα όταν μιλά για την αγάπη, την υπομονή και την επιστροφή.» 

ΒΑΛΚΑΝΙΑ

Οι βαλκανικές παραλλαγές της παραλογής του Επαναπατριζόμενου Συζύγου αποτελούν ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κεφάλαια της συγκριτικής λαογραφίας. Σε όλη τη χερσόνησο του Αίμου, από τα βουνά της Αλβανίας μέχρι τις πεδιάδες της Σερβίας και της Βουλγαρίας, το θέμα παραμένει το ίδιο: η δοκιμασία της πίστης και η αναγνώριση μέσω «σημαδιών».

Ακολουθεί η αναλυτική παρουσίαση των σημαντικότερων βαλκανικών εκδοχών, οι οποίες συμπληρώνουν το μωσαϊκό της κοινής μας παράδοσης.

 1. ΑΛΒΑΝΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ (O kurbeti – Η Ξενιτιά)

Στην αλβανική παράδοση, η παραλογή είναι στενά συνδεδεμένη με τον κώδικα τιμής (Besa).

Εκεί που βγήκε ο ήλιος, στην κορφή του βουνού, Κατεβαίνει ένας καβαλάρης, μαύρο άλογο καβαλικεύει. Βρίσκει μια γυναίκα στη βρύση, μες στα κρύα νερά, Πλένει τα ρούχα της, τα βρεφικά του παιδιού της.

— Χαίρε, γυναίκα, πες μου για τον άντρα σου, πού ’ναι; — Ο άντρας μου είναι μακριά, δέκα χρόνια λείπει. — Ο άντρας σου χάθηκε, γυναίκα, στα ξένα σκοτώθηκε, Εγώ ήμουν μαζί του, το χέρι μου τον έθαψε.

— Αν πέθανε ο άντρας μου, ας είναι η γη ελαφριά, Εγώ άλλον δεν παντρεύομαι, ας γίνω και χήρα παντοτινή.

Τότε ο καβαλάρης κοιτά το άλογό του, Το άλογο χαμηλώνει το κεφάλι, γνωρίζει την κυρά του.

— Γυναίκα, πες μου, τι σημάδια έχει ο άντρας σου; — Έχει ένα σημάδι στο μπράτσο, από παλιά πληγή, Κι ένα κέντημα στο μαντήλι, που του το ’καμα εγώ η ίδια.

Τότε ο καβαλάρης έσκυψε, έδειξε το μπράτσο του: — Εγώ είμαι ο άντρας σου, γυναίκα, εγώ που τόσο περίμενες! Και το άλογο χλιμιντρά, για να σιγουρευτεί κι αυτή.

• Η Πλοκή: Ο άντρας λείπει για εννέα ή δώδεκα χρόνια. Επιστρέφει και βρίσκει τη γυναίκα του στη βρύση ή στο ποτάμι.

• Η Δοκιμασία: Ο ξένος ισχυρίζεται πως ο σύζυγος πέθανε στη φυλακή και του άφησε το άλογο και τα όπλα του. Της προτείνει γάμο.

• Το Σημείο Αναγνώρισης: Εδώ έχουμε μια μοναδική ιδιαιτερότητα: το πιστό άλογο. Το άλογο αναγνωρίζει την κυρά του και χλιμιντρίζει ή σκύβει το κεφάλι, ενώ η γυναίκα αναγνωρίζει τον άντρα της από ένα σημάδι που του είχε αφήσει η ίδια όταν έφευγε (συχνά ένα κέντημα στο μαντήλι ή ένα σημάδι στο χέρι).

2. ΣΕΡΒΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ (Ropstvo Janković Stojana)

Πρόκειται για μια από τις πιο διάσημες επικές παραλογές των Σέρβων, η οποία εστιάζει στην επιστροφή από την τουρκική αιχμαλωσία.

Συνεχίζουμε το ταξίδι μας στις βαλκανικές παραλλαγές με τη Σερβική εκδοχή, η οποία είναι από τις πιο γνωστές και δραματικές. Εδώ, ο ήρωας επιστρέφει από μακροχρόνια αιχμαλωσία και το «δοκίμιν» της αγάπης λαμβάνει χώρα κάτω από την σκιά ενός επικείμενου, αναγκαστικού γάμου.

ΣΕΡΒΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ (Ropstvo Janković Stojana – Η αιχμαλωσία του Γιάνκοβιτς Στόγιαν)

Αυτή η παραλογή είναι ένα έπος, ένα από τα πιο διάσημα δημοτικά τραγούδια της Σερβίας, και ανήκει στην κατηγορία των τραγουδιών που ασχολούνται με τους θρύλους του Κράλιεβιτς Μάρκο και άλλων ηρώων.

ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ (ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΑΠΟΔΟΣΗ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ)

(Όπως και με την αλβανική, αυτή είναι μια σύνθεση των βασικών μοτίβων, καθώς οι παραλλαγές είναι πολλές και εκτενείς.)

Εννέα χρόνια έλειπε ο Στόγιαν, δέκα στα σκλαβοπάζαρα, Στην τουρκιά τον πουλούσαν, σκλάβο τον είχανε. Γυρίζει ο Στόγιαν, αγνώριστος, ρακένδυτος, Και βρίσκει τη γυναίκα του να παντρεύεται άλλον, Τον πλούσιο Γιόβαν, που ο πατέρας της τον διάλεξε.

Ο Στόγιαν μπαίνει στον κήπο, κάτω από την κληματαριά, Και βλέπει τη γυναίκα του να κλαίει, νύφη στα μαύρα. — Νύφη, γιατί κλαίεις, τι έχεις, τι σου συμβαίνει; Μήπως ο γαμπρός δεν σου αρέσει, μήπως η πεθερά σου;

— Όχι, ξένε μου, ούτε ο γαμπρός ούτε η πεθερά μου. Τον άντρα μου καρτερώ, τον Στόγιαν, που χάθηκε στα ξένα, Και με αναγκάζουν να παντρευτώ, χωρίς την καρδιά μου.

— Ο Στόγιαν πέθανε, νύφη μου, τον είδα που τον θάψαν, Το χώμα του έριξα, τον σταυρό του έστησα. — Ψέματα λες, ξένε, ψέματα αραδιάζεις, Πες μου σημάδια του Στόγιαν, και τότε θα σε πιστέψω.

— Θυμάσαι, νύφη, στο χέρι του, μια πληγή από το σπαθί, Στο πόδι του ένα σημάδι, από τα χρόνια της αιχμαλωσίας; Και μια μελωδία, που μόνο εμείς τραγουδούσαμε, Μια ιστορία για τα χρόνια μας, που κανείς άλλος δεν ξέρει.

Τότε ο Στόγιαν άρχισε να τραγουδά, την παλιά μελωδία, Και η γυναίκα του αναγνώρισε τη φωνή, τα σημάδια, Έπεσε στην αγκαλιά του, και ο γάμος διαλύθηκε, Ο Στόγιαν γύρισε, ο Στόγιαν ξαναβρήκε την αγάπη του.

• Η Πλοκή: Ο ήρωας Στόγιαν Γιάνκοβιτς επιστρέφει μετά από πολλά χρόνια την ίδια μέρα που η γυναίκα του αναγκάζεται να παντρευτεί άλλον, πιστεύοντας πως είναι χήρα.

• Η Δοκιμασία: Ο Στόγιαν εμφανίζεται ως ξένος μέσα στον κήπο του σπιτιού του.

• Το Σημείο Αναγνώρισης: Η αναγνώριση γίνεται μέσα από το τραγούδι. Ο Στόγιαν αρχίζει να τραγουδά για το παρελθόν τους και η γυναίκα τον αναγνωρίζει από τη φωνή και από μια παλιά πληγή που είχε στο σώμα του από τη μάχη. Η σκηνή της επανένωσης είναι εξαιρετικά δραματική, καθώς ο «νέος γάμος» διαλύεται αμέσως.

• 
  

• 
  

• . ΒΟΥΛΓΑΡΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ (Stojan i mofata)

Ο Στογιάν γύρισε από την ξενιτιά, μετά από εννέα χρόνια, και βρίσκει τη Μιλίτσα του στο πηγάδι, να γεμίζει τις στάμνες. — Καλημέρα, λυγερή, δώσ’ μου νερό να πιω, και πες μου για τον άντρα σου, τον Στογιάν, αν τον θυμάσαι.

— Ο άντρας μου είναι μακριά, στα ξένα κάμνει πλούτη, και τον προσμένω μέρα-νύχτα, με την ελπίδα στην καρδιά. — Ο άντρας σου, Μιλίτσα μου, παντρεύτηκε στην Πόλη, πήρε μια πλούσια αρχόντισσα, με φλουριά και με μετάξια.

— Αν παντρεύτηκε, να ζήσει, κι αν πήρε πλούτη, ας τα χαρεί, εγώ θα μείνω στο σπίτι μας, με την τιμή του άντρα μου. — Κόρη, αν θες, έλα μαζί μου, θα σου δώσω χίλια φλουριά, θα φοράς τα βελούδα και θα ζεις μες στα παλάτια.

— Τα φλουριά σου δεν τα θέλω, τα βελούδα δεν με νοιάζουν, προτιμώ το παλιό μου φουστάνι και τον Στογιάν μου να γυρίσει. — Πες μου τότε, Μιλίτσα μου, τι σημάδια έχει ο άντρας σου; — Έχει ένα άστρο ανάμεσα στους ώμους και το φεγγάρι στο στήθος, και μια ελιά στον αυχένα του, που την ξέρω μόνο εγώ.

Τότε ο Στογιάν πέταξε την κάπα, έδειξε τα σημάδια του, και η Μιλίτσα έπεσε στη γη, από τη χαρά και την αντάμωση.Η βουλγαρική εκδοχή μοιάζει πολύ με την ελληνική, αλλά δίνει μεγαλύτερη έμφαση στα υλικά αγαθά και στον πειρασμό.

• Η Πλοκή: Ο Στογιάν επιστρέφει και συναντά τη γυναίκα του στο πηγάδι.

• Η Δοκιμασία: Ο ξένος προσπαθεί να την δελεάσει τάζοντάς της χρυσά φλουριά, μεταξωτά υφάσματα και μια ζωή γεμάτη ανέσεις στη μεγάλη πόλη.

• Το Σημείο Αναγνώρισης: Η γυναίκα αρνείται τα πλούτη, λέγοντας πως η τιμή της είναι πιο ακριβή από το χρυσάφι. Η αναγνώριση γίνεται από ένα σημάδι στην πλάτη που μοιάζει με φεγγάρι ή άστρο, ένα μοτίβο που συναντάμε και σε βυζαντινά κείμενα.

 ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ 1.Η λέξη «δοκίμιν» (ή δοκίμι) προέρχεται από τη μεσαιωνική ελληνική γλώσσα και ετυμολογείται από το αρχαίο ρήμα δοκιμάζω. Στο πλαίσιο των δημοτικών τραγουδιών και των παραλογών, σημαίνει τη δοκιμασία, το σκληρό τεστ στο οποίο υποβάλλεται ένας άνθρωπος για να αποδείξει την αξία του ή το ήθος του. Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΛΟΓΗ Όταν λέμε ότι ο «Γυρισμός του Ξενιτεμένου» είναι το «δοκίμιν της αγάπης», εννοούμε: Η Δοκιμασία της Πίστης: Ο άντρας δεν επιστρέφει απλώς· υποδύεται έναν ξένο για να «δοκιμάσει» αν η γυναίκα του παρέμεινε πιστή ή αν υπέκυψε στον χρόνο και τις δυσκολίες. Το Πείραμα της Αντοχής: Είναι μια εξέταση των ορίων της γυναίκας. Αντέχει τον πόνο της είδησης του θανάτου του; Παραμένει σταθερή στις αξίες της ακόμα και μπροστά στον πειρασμό ενός νέου γάμου; Η Πιστοποίηση (Το Δόκιμο): Στην παλιά ελληνική, «δόκιμος» ήταν ο γνήσιος, ο αυθεντικός (π.χ. το δόκιμο νόμισμα). Έτσι, το «δοκίμιν» είναι η διαδικασία που αποδεικνύει αν η αγάπη τους είναι γνήσια ή κάλπικη. ## ΓΙΑΤΙ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙΤΑΙ ΑΥΤΗ Η ΛΕΞΗ; Η λέξη έχει μια ιδιαίτερη βαρύτητα. Δεν είναι μια απλή «εξέταση». Έχει τη σημασία της πυράς: όπως το χρυσάφι περνά από τη φωτιά για να δουν αν είναι καθαρό, έτσι και η γυναίκα της παραλογής περνά από το «δοκίμιν» του ξένου (το ψέμα του θανάτου) για να λάμψει η αρετή της. Σημείωση: Στην Κύπρο και σε άλλα μέρη, η συγκεκριμένη παραλογή αναφέρεται συχνά στους κα