Η παρούσα μελέτη εξετάζει τη διαδρομή και τη σημειολογική εξέλιξη ενός από τα ισχυρότερα μοτίβα της ελληνικής δημοτικής γραμματείας: του «ΣΚΛΑΒΟΥ» που με έναν στεναγμό ακινητοποιεί την «ΟΛΟΧΡΥΣΗ ΦΡΕΓΑΤΑ». Μέσα από μια συγκριτική ανάλυση των παραλλαγών από την ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑ, τη ΘΡΑΚΗ και τη ΡΟΔΟ, αναδεικνύεται η κοινή συνισταμένη του ελληνισμού όσον αφορά την ηθική υπεροχή του ανθρώπινου πόνου έναντι της υλικής ισχύος.
 |
| «Η επιβλητική παρουσία της φρεγάτας στο Αιγαίο: Ένα σύμβολο ισχύος που, σύμφωνα με τη λαϊκή μούσα, υποκλίνεται μπροστά στο βάρος της ανθρώπινης οδύνης.» |
Στο πρώτο μέρος, αναλύεται το ιστορικό υπόβαθρο της πειρατείας και της αιχμαλωσίας που γέννησε το τραγούδι, ενώ εξετάζεται πώς ο λαϊκός ποιητής μετατρέπει μια φυσική αντίδραση (αναστεναγμός) σε
μεταφυσική δύναμη ικανή να παραλύσει τη μηχανική του πλοίου. Στο δεύτερο μέρος, η έρευνα εστιάζει στη μετουσίωση αυτού του παραδοσιακού υλικού από τον κορυφαίο υπερρεαλιστή ποιητή ΜΙΛΤΟ ΣΑΧΤΟΥΡΗ. Μέσα από τη συλλογή του «ΠΑΡΑΛΟΓΙΣΜΑΤΑ», ο Σαχτούρης αποδομεί το δημοτικό μοτίβο, μετατρέποντας την ελπίδα του νόστου σε μια υπαρξιακή κραυγή που οδηγεί στην κοσμική αποδόμηση και τον θάνατο του θείου.Η μελέτη καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο στεναγμός του σκλάβου αποτελεί ένα διαχρονικό σύμβολο αντίστασης, το οποίο, αν και ξεκίνησε ως λαϊκή παρηγοριά, εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο σκοτεινά και δυνατά σύμβολα της σύγχρονης νεοελληνικής ποίησης.
Ο ΣΚΛΑΒΟΣ
Στο απέραντο σώμα της ελληνικής δημοτικής ποίησης, λίγες εικόνες διαθέτουν την υποβλητική ισχύ, την αισθητική αρτιότητα και τη συμβολική πυκνότητα του «ΣΚΛΑΒΟΥ» που ακινητοποιεί την «ΟΛΟΧΡΥΣΗ ΦΡΕΓΑΤΑ». Το μοτίβο αυτό δεν αποτελεί απλώς ένα ευρηματικό λαογραφικό στοιχείο, αλλά μια βαθιά, σχεδόν ιερή, ηθική διακήρυξη του λαϊκού πολιτισμού: τη βεβαιότητα ότι ο ανθρώπινος πόνος, όταν φτάνει στο απόγειό του, μετατρέπεται σε μια κοσμογονική δύναμη ικανή να ανατρέψει τους νόμους της φύσης, της φυσικής και της λογικής. Το Ιστορικό και Κοινωνικό Πλαίσιο Η εικόνα γεννιέται μέσα στις συμπληγάδες της πειρατείας και της σκλαβιάς που μάστιζαν τη Μεσόγειο και το Αιγαίο από τον 15ο έως τον 19ο αιώνα. Η ΦΡΕΓΑΤΑ, το πιο εξελιγμένο, επιβλητικό και θανατηφόρο πολεμικό μέσο της εποχής, δεν αντιπροσωπεύει μόνο τον κατακτητή. Είναι η προσωποποίηση της απόλυτης υλικής ισχύος, της τεχνολογικής υπεροχής και του συσσωρευμένου πλούτου. Το γεγονός ότι περιγράφεται ως «ΟΛΟΧΡΥΣΗ» υπογραμμίζει την αλαζονεία της δύναμης που πιστεύει ότι μπορεί να καθυποτάξει τα πάντα. Η Ανατομία του Στεναγμού Στη λαϊκή μεταφυσική, ο αναστεναγμός δεν είναι μια απλή φυσιολογική αντίδραση στην πίεση. Είναι η «φωνή της ψυχής» που συμπυκνώνει την αδικία αιώνων. Υπάρχει η βαθιά ριζωμένη πεποίθηση ότι ο στεναγμός του αδικημένου «τρυπά τον ουρανό» και αναγκάζει το θείο (ή τη φύση) να παρέμβει. Στο τραγούδι, ο στεναγμός λειτουργεί ως μια αόρατη «τροχοπέδη»: Παραλύει το τιμόνι: Καταργεί τον έλεγχο και τη λογική κατεύθυνση. Ακινητοποιεί το πλοίο: Σταματά την ορμή της ιστορίας και της βίας. Εξισώνει τις δυνάμεις: Εκείνη τη στιγμή, ο ανίσχυρος σκλάβος γίνεται ο κυρίαρχος του παιχνιδιού, καθώς η ίδια η θάλασσα αρνείται να υπηρετήσει πλέον τον δυνάστη του. Από τη Δημοτική Ρίζα στον Υπερρεαλισμό Αυτό το αρχέγονο υλικό, που ταξίδεψε από την ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑ και τη ΡΟΔΟ μέχρι τη ΘΡΑΚΗ και την ΚΥΠΡΟ, δεν έμεινε στάσιμο. Αποτέλεσε την πρώτη ύλη για τον μεταπολεμικό υπερρεαλισμό, με κορυφαίο παράδειγμα τον ΜΙΛΤΟ ΣΑΧΤΟΥΡΗ. Ο ποιητής αντιλαμβάνεται ότι η εικόνα του σκλάβου που σταματά τη φρεγάτα είναι το απόλυτο σύμβολο για να περιγραφεί ο εφιάλτης του σύγχρονου ανθρώπου. Εκεί που η παράδοση έβλεπε μια ελπίδα δικαίωσης, ο υπερρεαλισμός βλέπει μια υπαρξιακή κραυγή που φτάνει μέχρι τον «θάνατο του Θεού». Η μελέτη των παραλλαγών που ακολουθούν δεν είναι απλώς μια καταγραφή στίχων, αλλά μια περιήγηση στην ψυχογραφία του ελληνισμού και στον τρόπο που μετέτρεψε την απελπισία σε υψηλή τέχνη.
Η ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ
Ο ΣΤΕΝΑΓΜΟΣ ΠΟΥ ΣΥΓΚΛΟΝΙΖΕΙ ΤΗΝ ΥΛΗ
Στη ΘΡΑΚΗ, το τραγούδι συναντάται κυρίως ως «καθιστικό» της τάβλας. Ενώ στις νησιωτικές περιοχές η φρεγάτα είναι ένα οικείο οπτικό ερέθισμα, για τον Θρακιώτη της ενδοχώρας το πλοίο αυτό φαντάζει ως μια απόμακρη, σχεδόν δαιμονική μηχανή που κλέβει τις ψυχές των δικών του ανθρώπων. Η θρακιώτικη παραλλαγή δίνει τεράστια έμφαση στον φόβο που προκαλεί η ακινητοποίηση του πλοίου.
ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
«Στο λιμάνι, στο λιμάνι, μια φρεγάτα αρμενίζει κι ένας σκλάβος αναστέναξε και τρέμει το καράβι.
Κι ο καπετάνιος φώναξε από την πλώρη: — Ποιος είναι αυτός που στέναξε και κλείσαν τα λιμάνια; Ποιος είναι αυτός που στέναξε και το τιμόνι εράγη;
— Μήτε ο ναύτης εστέναξε, μήτε ο πρωτοναύκληρος, ένας σκλάβος εστέναξε που ’χει πολλά παράπονα. Θυμήθηκε τη μάνα του και το γλυκό του σπίτι, που το άφησε με τα παιδιά και τώρα είναι ερημία.»
ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΙ
Η Φυσική Καταστροφή: Στη Θράκη, ο στεναγμός δεν σταματά απλώς το πλοίο, αλλά προκαλεί μια μορφή «σεισμού» στο καράβι («τρέμει το καράβι»). Η λέξη «εράγη» (ράγισε) για το τιμόνι υποδηλώνει ότι η θλίψη του ανθρώπου είναι τόσο βαριά που προκαλεί δομική βλάβη στην ύλη.
Το Κλείσιμο των Λιμανιών: Μια μοναδική προσθήκη της θρακιώτικης εκδοχής είναι ότι από τον στεναγμό «κλείσαν τα λιμάνια». Εδώ ο πόνος του ενός επηρεάζει το σύνολο· η αδικία που υφίσταται ο σκλάβος παραλύει το εμπόριο, την επικοινωνία και την ελευθερία όλων.
Η Εικόνα της Ερημίας: Η κατάληξη του τραγουδιού εστιάζει στην «ερημία» του σπιτιού. Δεν είναι μόνο ο σκλάβος που υποφέρει, αλλά και ο τόπος που άφησε πίσω του. Ο στεναγμός είναι η γέφυρα ανάμεσα στην τωρινή αιχμαλωσία και την ερημωμένη εστία.
Η ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΚΑΙ ΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΩΝ
Η ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΤΟΥ ΔΡΑΜΑΤΟΣ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ
Στη ΡΟΔΟ, το τραγούδι του «ΣΚΛΑΒΟΥ» αποτελεί την επιτομή της θαλασσινής δημοτικής ποίησης. Εδώ, η εικόνα της φρεγάτας δεν είναι μια μακρινή διήγηση, αλλά μια καθημερινή ιστορική ανάμνηση από τα χρόνια που τα πλοία αυτά αυλάκωναν το πέλαγος. Η ροδίτικη παραλλαγή ξεχωρίζει για την αφηγηματική της πληρότητα και τον έντονο διάλογο ανάμεσα στον θύτη (Καπετάνιο) και το θύμα (Σκλάβο).
 |
| «Η παραδοσιακή λύρα της Ρόδου, ο ηχητικός "αγωγός" που μετέφερε τον στεναγμό του σκλάβου από γενιά σε γενιά, μετατρέποντας την ιστορική αιχμαλωσία σε τέχνη.» |
Η Αφηγηματική Δομή και η Δύναμη της Άρνησης
Σε αντίθεση με τις παραλλαγές της ενδοχώρας, η νησιωτική εκδοχή εστιάζει στην προσπάθεια του Καπετάνιου να «εξαγοράσει» τη λύση των μάγων. Όταν η φρεγάτα ακινητοποιείται και το τιμόνι «χάνεται», ο Καπετάνιος αντιλαμβάνεται ότι βρίσκεται μπροστά σε μια δύναμη που δεν ελέγχεται με τη βία.
Προσφέρει στον σκλάβο τρεις διεξόδους:
Οικονομική: «Να σου δώσω τα φλουριά».
Κοινωνική: «Να σου λύσω τα δεσμά».
Συναισθηματική: «Να πας να παντρευτείς».
Η απάντηση του σκλάβου στη Ρόδο είναι μια συγκλονιστική άρνηση κάθε υλικής παρηγοριάς. Δεν ζητά πλούτη, ούτε μια γενική ελευθερία· ζητά την επιστροφή στις ρίζες του. Η φράση «μήτε πεινώ, μήτε διψώ» καταδεικνύει ότι ο πόνος του είναι πνευματικός και όχι βιολογικός.
Συγκριτική Θεώρηση των Παραλλαγών
Αναλύοντας συνολικά το μοτίβο, παρατηρούμε μια κλιμάκωση στην επίδραση του στεναγμού ανάλογα με τη γεωγραφική προέλευση.
Στην ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑ, ο στεναγμός λειτουργεί ως μια παθητική ακινητοποίηση· η «Ολοχρυση Φρεγάτα» απλώς σταματά, τονίζοντας την υπεροχή της μνήμης έναντι του μαλάματος.
Στη ΘΡΑΚΗ, η επίδραση γίνεται πιο βίαιη και καθολική· το καράβι «τρέμει», το τιμόνι «ραγίζει» και τα λιμάνια «κλείνουν». Εδώ ο στεναγμός είναι μια δύναμη που τσακίζει την ύλη και απομονώνει τον κόσμο.
Στη ΡΟΔΟ, η επίδραση είναι λειτουργική και ηθική· το τιμόνι «χάνεται», η κατεύθυνση ακυρώνεται και ο διάλογος που ακολουθεί αναδεικνύει την ανιδιοτέλεια του αιχμαλώτου, ο οποίος μπροστά στον νόστο υποτιμά ακόμα και τον χρυσό.
Κοινό στοιχείο σε όλες τις περιοχές παραμένει η αιτία της θλίψης: η μάνα, το σπίτι και η πατρίδα. Αυτή η τριάδα αποτελεί το ιερό θεμέλιο της ελληνικής παράδοσης, το οποίο καμία φρεγάτα, όσο «ολοχρυση» κι αν είναι, δεν μπορεί να αντικαταστήσει.
 |
| «ΜΙΛΤΟΣ ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ (1919-2005): Ο ποιητής που είδε πίσω από τους δημοτικούς στίχους την υπαρξιακή αγωνία του σύγχρονου ανθρώπου.» |
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄: Η ΜΕΤΟΥΣΙΩΣΗ ΣΤΟΝ ΥΠΕΡΡΕΑΛΙΣΜΟ
Ο ΜΙΛΤΟΣ ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ ΚΑΙ ΤΟ «ΚΑΡΑΒΙ» ΤΗΣ ΑΠΟΓΝΩΣΗΣ
Το 1948, μέσα στη δίνη του Εμφυλίου και των μεταπολεμικών ερειπίων, ο ΜΙΛΤΟΣ ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ δημοσιεύει τη συλλογή «ΠΑΡΑΛΟΓΙΣΜΑΤΑ». Εκεί περιλαμβάνεται το ποίημα «ΤΟ ΚΑΡΑΒΙ», το οποίο αποτελεί ίσως την πιο εμβληματική χρήση δημοτικού υλικού στη σύγχρονη ποίηση. Ο Σαχτούρης δεν «αντιγράφει» την παράδοση· την αποδομεί και την ανασυνθέτει για να μιλήσει για το τέλος του παλιού κόσμου.
Από τον Νόστο στον Υπαρξιακό Μηδενισμό
Στο δημοτικό τραγούδι, ο στεναγμός του σκλάβου έχει έναν σκοπό: τη δικαίωση και την επιστροφή. Στον Σαχτούρη, ο σκοπός χάνεται και ο πόνος γίνεται αυτοσκοπός. Ο ποιητής χρησιμοποιεί τη δομή της κλιμάκωσης (το σχήμα της επανάληψης), αλλά κάθε νέος στεναγμός, αντί να φέρει τη λύτρωση, φέρνει μια βαθύτερη καταστροφή.
Ο Πρώτος Στεναγμός: Σταματά τη φρεγάτα (σύνδεση με τη δημοτική ρίζα).
Ο Δεύτερος Στεναγμός: Μεταμορφώνει το σώμα. «Βγήκανε λουλούδια στις πληγές του». Εδώ ο πόνος ομορφαίνει εφιαλτικά· η πληγή γίνεται άνθος, μια καθαρά υπερρεαλιστική εικόνα.
Ο Τρίτος Στεναγμός: Διώχνει την ελπίδα. «Φύγανε τα περιστέρια απ’ τα χέρια του». Τα περιστέρια, σύμβολα ειρήνης και πνεύματος, εγκαταλείπουν τον άνθρωπο.
Ο Τέταρτος Στεναγμός: Σκοτεινιάζει το σύμπαν. «Σκοτεινιάσαν οι ουρανοί». Η οδύνη παύει να είναι ατομική και γίνεται κοσμική.
Ο Πέμπτος Στεναγμός: Η τελική πτώση. «Πέθανε ο Θεός».
Η Κατάρρευση του Θείου
Η κορύφωση του ποιήματος με τον θάνατο του Θεού είναι μια από τις πιο τολμηρές στιγμές της ελληνικής λογοτεχνίας. Ενώ στο δημοτικό τραγούδι ο Θεός είναι ο εγγυητής της δικαιοσύνης που ακούει τον στεναγμό και σταματά το πλοίο, στον Σαχτούρη ο πόνος είναι τόσο ασήκωτος που ούτε ο Θεός δεν μπορεί να τον αντέξει. Η «Ολοχρυση Φρεγάτα» της παράδοσης γίνεται ένα καράβι-φάντασμα που πλέει σε έναν κόσμο χωρίς σωτηρία.
Η ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΗΧΩ ΤΟΥ ΣΚΛΑΒΟΥ
Η πορεία του στίχου «ο σκλάβος αναστέναξε και στάθηκε η φρεγάτα» μέσα στους αιώνες, μας διδάσκει κάτι πολύτιμο για τον ελληνικό πολιτισμό. Ξεκίνησε ως μια παρηγοριά για τους αιχμαλώτους της Ανατολής, ταξίδεψε στα χείλη των λυράρηδων της ΡΟΔΟΥ και της ΘΡΑΚΗΣ, και κατέληξε να γίνει η φωνή της απογοήτευσης του σύγχρονου ανθρώπου.
Είτε πρόκειται για τη χρυσή φρεγάτα της πειρατείας, είτε για τη «φρεγάτα» της σύγχρονης υλιστικής κοινωνίας, ο στεναγμός παραμένει το μόνο όπλο του ανθρώπου. Είναι η υπενθύμιση ότι όσο υπάρχει αδικία, θα υπάρχει πάντα μια αόρατη δύναμη που θα μπορεί να ακινητοποιεί τους ισχυρούς, έστω και για μια στιγμή, μέσα στη σιωπή ενός αναστεναγμού.
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΩΝ ΠΑΡΑΛΛΑΓΩΝ
1. Η ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ ΤΗΣ ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑΣ (ΦΑΡΑΣΑ)
Χαρακτηρίζεται από την παραμυθική περιγραφή του πλοίου και την ιερότητα του στεναγμού.
«Μια φρεγάδα, μια χρυσή φρεγάδα, πο ’χει τα κανόνια της από μαλάμα κι ο σκλάβος αναστέναξε και στάθηκε η φρεγάδα.
Κι ο ρεΐσης εφώνταξε από την πρύμνη: — Ποιος σκλάβος αναστέναξε και στάθηκε η φρεγάδα; Αν έν’ ο ναύτης να πλερωθεί, αν έν’ ο σκλάβος να ’λευτερωθεί.
— Μήτε ο ναύτης πλερώνεται, μήτε ο σκλάβος ’λευτερώνεται, τη μάνα μου θυμήθηκα και το γλυκό μου σπίτι, που τ’ άφησα μικρά-μικρά και τώρα εμεγαλώσαν.»
2. Η ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ
Εστιάζει στη βίαιη επίδραση του πόνου πάνω στην ύλη του καραβιού.
«Στο λιμάνι, στο λιμάνι, μια φρεγάτα αρμενίζει κι ένας σκλάβος αναστέναξε και τρέμει το καράβι.
Κι ο καπετάνιος φώναξε από την πλώρη: — Ποιος είναι αυτός που στέναξε και κλείσαν τα λιμάνια; Ποιος είναι αυτός που στέναξε και το τιμόνι εράγη;
— Μήτε ο ναύτης εστέναξε, μήτε ο πρωτοναύκληρος, ένας σκλάβος εστέναξε που ’χει πολλά παράπονα. Θυμήθηκε τη μάνα του και το γλυκό μου σπίτι, που το άφησε με τα παιδιά και τώρα είναι ερημία.»
3. Η ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ (ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ)
Η πιο διαδεδομένη εκδοχή, με έντονο το στοιχείο του διαλόγου και της άρνησης των πλούτων.
«Ένας σκλάβος, καλέ μου, ένας σκλάβος εστέναξε, μέσα από τη φρεγάτα, αχ, μέσα από τη φρεγάτα.
Και στάθηκε η φρεγάτα του και το τιμόνι εχάθη, κι ο καπετάνιος φώναξε από την πρύμνη πίσω:
— Ποιος σκλάβος εστέναξε και στάθηκε η φρεγάτα; Ποιος σκλάβος εστέναξε και το τιμόνι εχάθη;
— Σκλάβε πεινάς, σκλάβε διψάς, σκλάβε ρούχα δεν έχεις; Να σου δώσω τα φλουριά, να σου λύσω τα δεσμά;
— Μήτε πεινώ, μήτε διψώ, μήτε και ρούχα θέλω, εστέναξα για την πατρίδα μου και για τους εδικούς μου, που τους άφησα μικρούς και τώρα τους ηύρε μεγάλους.»
4. Η ΛΟΓΙΑ ΜΕΤΟΥΣΙΩΣΗ: ΜΙΛΤΟΣ ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ
Το ποίημα «ΤΟ ΚΑΡΑΒΙ» (1948), όπου ο στεναγμός οδηγεί στη συμπαντική κατάρρευση.
«Μια ολοχρυση φρεγάτα κι ένας σκλάβος εστέναξε και στάθηκε η φρεγάτα
Κι ένας άλλος σκλάβος εστέναξε και βγήκανε λουλούδια στις πληγές του
Κι ένας άλλος σκλάβος εστέναξε και φύγανε τα περιστέρια απ’ τα χέρια του
Κι ένας άλλος σκλάβος εστέναξε και σκοτεινιάσαν οι ουρανοί
Κι ένας άλλος σκλάβος εστέναξε και πέθανε ο Θεός.»
ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΚΔΟΤΗ
Η παράθεση των κειμένων αυτών δίπλα-δίπλα αναδεικνύει την επιβίωση του δεκαπεντασύλλαβου στις λαϊκές παραλλαγές και την εσκεμμένη «αποδόμησή» του από τον ΜΙΛΤΟ ΣΑΧΤΟΥΡΗ, ο οποίος χρησιμοποιεί ελεύθερο στίχο για να υπογραμμίσει τον κατακερματισμό του σύγχρονου κόσμου.
Ε΄: Ο ΗΧΟΣ ΤΗΣ ΥΠΟΜΟΝΗΣ – ΡΥΘΜΟΣ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΟΧΡΗΣΙΑ
Το τραγούδι του «Σκλάβου», σε όλες του τις παραλλαγές, δεν είναι ένα τραγούδι χορού, αλλά ένα «τραγούδι της τάβλας» ή «καθιστικό». Αυτό σημαίνει ότι η μουσική του δεν υπηρετεί τη σωματική κίνηση, αλλά την αφήγηση και την εσωτερική ένταση.
1. Η Ροδίτικη Λύρα: Ο Ηχητικός Καμβάς
Στη ΡΟΔΟ και τα Δωδεκάνησα, το κατεξοχήν όργανο συνοδείας είναι η ΡΟΔΙΤΙΚΗ ΛΥΡΑ. Σε αντίθεση με την κρητική, η ροδίτικη λύρα έχει έναν πιο «παραπονεμένο» και αργόσυρτο ήχο, που ταιριάζει απόλυτα στην εικόνα της ακινητοποιημένης φρεγάτας.
Ο Ρόλος του Λυράρη: Ο λυράρης δεν παίζει απλώς μια μελωδία· χρησιμοποιεί το δοξάρι για να υπογραμμίσει τις λέξεις-κλειδιά (π.χ. «εστέναξε», «στάθηκε»).
Συνοδεία: Συχνά συνοδεύεται από το λαούτο, το οποίο κρατά τον ισοκράτη, δίνοντας την αίσθηση του απέραντου και μοναχικού πελάγους.
2. Ο Ρυθμός και το Μέτρο
Ιαμβικός Δεκαπεντασύλλαβος: Οι στίχοι ακολουθούν τον κλασικό ρυθμό της δημοτικής ποίησης, ο οποίος προσομοιάζει με τον χτύπο της καρδιάς ή το ρυθμικό ανέβασμα και κατέβασμα των κυμάτων.
Ελεύθερος Χρόνος (Rubato): Στα καθιστικά τραγούδια, ο τραγουδιστής έχει την ελευθερία να επιμηκύνει τις συλλαβές εκεί που ο πόνος κορυφώνεται. Όταν ο σκλάβος αναστενάζει, η μουσική συχνά «παγώνει» (όπως και η φρεγάτα), δημιουργώντας μια δραματική παύση.
3. Η Μουσική Διασπορά: Από το Νταούλι στη Λύρα
Στην ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑ, το τραγούδι συχνά συνοδευόταν από το κεμανέ (είδος λύρας με συμπαθητικές χορδές) που έδινε έναν πιο ανατολίτικο, νοσταλγικό τόνο.
Στη ΘΡΑΚΗ, η συνοδεία της γκάιντας ή της θρακιώτικης λύρας προσδίδει έναν πιο τραχύ και αρχέγονο ήχο, που τονίζει το «τρέμουλο» του καραβιού που αναφέρεται στους στίχους.
ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΕΛΟΠΟΙΗΣΗ
Αξίζει να σημειωθεί ότι το ποίημα του ΜΙΛΤΟΥ ΣΑΧΤΟΥΡΗ, αν και γραμμένο σε ελεύθερο στίχο, διατηρεί έναν εσωτερικό, υποβλητικό ρυθμό που έχει οδηγήσει πολλούς σύγχρονους συνθέτες (όπως τον ΝΙΚΟ ΞΥΔΑΚΗ) να το μελοποιήσουν. Η σύγχρονη μελοποίηση αποφεύγει τα παραδοσιακά όργανα και χρησιμοποιεί συχνά πιάνο ή πνευστά, μεταφέροντας τον «στεναγμό» από το κατάστρωμα της φρεγάτας στο υπαρξιακό κενό της πόλης.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΚΑΙ ΠΗΓΕΣ
1. Λαογραφία και Δημοτική Ποίηση
ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ (Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας): Ελληνικά Δημοτικά Τραγούδια (Εκλογή), Τόμος Α’, Αθήνα 1962. (Περιέχει τις βασικές παραλλαγές των τραγουδιών της αιχμαλωσίας και της ξενιτιάς).
ΝΙΚΟΛΑΟΣ Γ. ΠΟΛΙΤΗΣ: Εκλογαί από τα τραγούδια του ελληνικού λαού, Αθήνα 1914 (και μεταγενέστερες επανεκδόσεις). Η θεμελιώδης πηγή για τα μοτίβα της δημοτικής ποίησης.
BAUD-BOVY, SAMUEL: Δοκίμιο για το ελληνικό δημοτικό τραγούδι, Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα, Ναύπλιο 1984. Εξαιρετική ανάλυση για τη διάδοση των μουσικών σκοπών από τη Μικρά Ασία στα νησιά.
ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ, ΠΟΛΥΔΩΡΟΣ: Θρακικά, Περιοδικό Σύγγραμμα, Αθήνα. (Για τις παραλλαγές της Θράκης και το ύφος των καθιστικών τραγουδιών).
2. Δωδεκανησιακή και Ροδιακή Παράδοση
ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ, ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΣ: Λαογραφικά Ρόδου, Έκδοση Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών Δωδεκανήσου. (Αναλυτική καταγραφή των στίχων και των τοπικών ιδιωμάτων).
ΚΑΒΑΔΑΣ, ΣΤΕΦΑΝΟΣ: Τραγούδια της Ρόδου, Αθήνα 1958. Συλλογή που περιλαμβάνει τις παραλλαγές του «Σκλάβου» και της «Φρεγάτας» από τα χωριά της Ρόδου.
3. Νεοελληνική Λογοτεχνία και ΜΙΛΤΟΣ ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ
ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ, ΜΙΛΤΟΣ: Τα Ποιήματα (1945-1971), Εκδόσεις Κέδρος, Αθήνα. (Η βασική έκδοση που περιλαμβάνει τη συλλογή ΠΑΡΑΛΟΓΙΣΜΑΤΑ).
ΑΡΓΥΡΙΟΥ, ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Η μεταπολεμική λογοτεχνία, Εκδόσεις Καστανιώτη. (Ανάλυση για την επίδραση του υπερρεαλισμού και τη χρήση των συμβόλων στο έργο του Σαχτούρη).
ΜΑΡΩΝΙΤΗΣ, Δ. Ν.: Η ποίηση του Μίλτου Σαχτούρη, Δοκίμια, Εκδόσεις Πατάκη. (Εμβάθυνση στη σχέση του ποιητή με το παράλογο και τη δημοτική παράδοση)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου