ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Η παρούσα μελέτη αποτελεί μια απόπειρα επανασύνδεσης με τις βαθύτερες ρίζες της ελληνικής καλλιτεχνικής δημιουργίας. Μέσα από το πρίσμα κορυφαίων μελετητών, όπως ο ΣΠ. Π. ΛΑΜΠΡΟΣ και ο Γ. ΛΑΜΠΕΛΕΤ, ιχνηλατούμε τη διαδρομή της «απρόσωπης μεγαλοφυΐας» του λαού μας. Από τον ΙΠΠΟΔΡΟΜΟ της Κωνσταντινούπολης έως τα λημέρια της ΚΛΕΦΤΟΥΡΙΑΣ, το δημοτικό τραγούδι διασώζει την αρχαία ελληνική αρμονία και το βυζαντινό ήθος, αποτελώντας ένα διαχρονικό εργαλείο κατανόησης της εθνικής μας ταυτότητας.
Η ΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ Η ΦΥΣΗ ΤΟΥ ΑΣΜΑΤΟΣ
Στην αυγή της ανθρώπινης σκέψης, ο ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ ΚΟΪΝΤΙΛΙΑΝΟΣ διετύπωσε μια αλήθεια που παραμένει αιώνια: δεν υπάρχει πράξη ανάμεσα στους ανθρώπους που να τελείται δίχως τη μουσική. Το τραγούδι δεν είναι ένας απλός συνδυασμός ήχων, αλλά η ζωντανή σύνθεση των σκέψεων, των αντιλήψεων και των κρυφών πόθων ενός ολόκληρου λαού. Δεν έχει έναν ορισμένο πατέρα, γιατί γεννιέται από το άγνωστο και ανώνυμο πλήθος. Είναι μια πνοή που κατεβαίνει από τα ψηλά βουνά, αναδύεται από τα ακρογιάλια, επιστρέφει το βράδυ μαζί με τα κοπάδια στη στάνη και ταξιδεύει με τα πλεούμενα στις ανοιχτές θάλασσες. Κατακτά την ύπαιθρο, τρυπώνει στις θορυβώδεις ταβέρνες και παραβιάζει με την αυθεντικότητά του ακόμα και τις πόρτες των αστικών σαλονιών. Είναι το δημοτικό μας τραγούδι, ο πιστότερος καθρέφτης της ελληνικής ψυχής.
Η Μούσα του ελληνικού λαού δεν στέρεψε ποτέ. Όπως οι αρχαίοι πρόγονοι είχαν το χελιδόνισμα, τις επιμύλιες ωδές του μύλου και τα σκολιά των συμποσίων, έτσι και η νεότερη Ελλάδα δημιούργησε τα δικά της αριστουργήματα. Αν και υπήρξαν εποχές που οι επώνυμοι ποιητές φάνηκαν κατώτεροι των αρχαίων αοιδών, ο ανώνυμος στιχοπλόκος —ο λαός— παρέμεινε ένας ακατάπαυστος δημιουργός. Η μόνη αλλαγή που επέβαλε ο χρόνος ήταν η γλώσσα, η οποία μεταμορφώθηκε ακολουθώντας τις περιπέτειες του έθνους.
Οι μεγάλες συλλογές των C. FAURIEL, E. LEGRAND και W. WAGNER διέσωσαν αυτόν τον πλούτο, αναδεικνύοντας θρήνους για την ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ και ροδιακά άσματα από τον 15ο αιώνα. Ακόμα πιο πίσω, ο ΣΠΥΡΙΔΩΝ ΖΑΜΠΕΛΙΟΣ και ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΑΘΑΣ φώτισαν τον ΑΚΡΙΤΙΚΟ ΚΥΚΛΟ, όπου οι ήρωες του 10ου αιώνα ζουν ακόμα μέσα από στίχους που διατηρούν την αρχική τους ορμή. Αυτή η δημώδης Μούσα δεν άνθισε στα γραφεία των λογίων ούτε στην αυστηρή υμνολογία, αλλά βρήκε ελεύθερο στάδιο στον ΙΠΠΟΔΡΟΜΟ της Βασιλεύουσας. Εκεί, στη μοναδική «αγορά» του Βυζαντίου, ο λαός ανέπνεε ελεύθερα και εξέφραζε το πνεύμα του. Οι στίχοι των φατριών στον Ιππόδρομο αποτελούν το πρώτο σπαρτάρισμα της νέας ελληνικής γλώσσας.
Ο ΗΡΩΙΚΟΣ ΒΙΟΣ ΚΑΙ Η ΦΥΣΗ
Το δημοτικό τραγούδι το δημιούργησαν οι φουστανελοφόροι με τους ηρωισμούς τους. Ο ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ μας θυμίζει πως, αν και πολλά γεννήθηκαν από κλέφτες, τα περισσότερα ήταν έργα ΤΥΦΛΩΝ ΡΑΨΩΔΩΝ που γύριζαν στα πανηγύρια. Τραγουδούσαν για λογαριασμό όλης της Ελλάδας: ο γεωργός στο υλάκι, η κοπέλα στον τρύγο, ο ναύτης στο κύμα. Δάσκαλος υπήρξε η ίδια η φύση. Κατά τον H. TAINE και τον ΕΥΡΙΠΙΔΗ, το εύκρατο κλίμα της Ελλάδας χαρίζει ψυχική φαιδρότητα, κάνοντας τον κλέφτη να νιώθει τα βράχια αδέρφια του:
«Τον εκοιμούσαν οι πέρδικες, τ’ αηδόνια τον ξυπνούσαν, και στην κορφή της Λιάκουρας έκανε το σταυρό του.»
Η δύναμη αυτών των τόνων ήταν τέτοια, που ο πρίγκιπας ΚΑΝΤΕΜΙΡ διηγείται πως ο ΣΟΥΛΤΑΝΟΣ ΑΜΥΡΑΤ Δ' μαγεύτηκε από έναν άγνωστο Έλληνα τραγουδιστή. Τότε, ο Πέρσης Εμίρης ΓΚΙΟΥΝ ΟΓΛΗ ομολόγησε: «Αυτός που τραγουδούσε, μ’ έπεισε ότι ήσαν άξιοι να είναι κύριοι... η Ελλάς δεν έσβησεν ακόμη». Ακόμα και η καλόγρια στο κελί της, στο άκουσμα μιας παραπονεμένης μελωδίας, λησμονεί τους όρκους της, πετά τα ράσα και τα κομπολόγια για να σμίξει με τον τραγουδιστή.
ΤΕΧΝΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ
Από τεχνικής σκοπιάς, ο Γ. ΛΑΜΠΕΛΕΤ αποδεικνύει ότι η δημοτική μας μουσική διασώζει το αρχαίο ΔΙΑΤΟΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. Η Δωρική, η Φρυγική και η Λυδική κλίμακα συναντώνται στα τραγούδια μας, μαζί με το ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟΥ ΤΟΝΟΥ και τους ρυθμούς των 7/8 και 5/8. Όπως σημειώνει ο ΙΩΑΝΝΗΣ ΤΖΕΤΖΗΣ, η μουσική και η ποίηση «συγκλώθονται», δημιουργώντας ένα ενιαίο άνθος του πνεύματος. Ένα λαμπρό παράδειγμα είναι «Η ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΙΣ», όπου ο ήρωας επιστρέφει και αναγνωρίζεται από την αγαπημένη του μέσα από τα σημάδια της αυλής: τη μηλιά και το κλήμα. Εδώ, η μελωδία και ο λόγος γίνονται ένα, αναδεικνύοντας την απλότητα του κλέφτη που δεν ζητά δόξες, αλλά θέλει να βάλει στο θυμιατό μπαρούτι αντί για λιβάνι.
Η διάσωση αυτών των μελωδιών βασίστηκε στη ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΑΡΑΣΗΜΑΝΤΙΚΗ. Τα «νεύματα» επέτρεψαν την καταγραφή των μικροδιαστημάτων που το δυτικό πεντάγραμμο αδυνατεί να αποδώσει. Η σημειογραφία αυτή ακολουθεί πιστά τον προφορικό λόγο, ενισχύοντας το συναίσθημα σε κάθε συλλαβή. Τα όργανα που έδωσαν φωνή σε αυτό το αίσθημα, όπως ο ΤΑΜΠΟΥΡΑΣ, η ΛΥΡΑ και το ΣΑΝΤΟΥΡΙ, αποτελούν τα εργαλεία των ανώνυμων μουσικών που κράτησαν ζωντανή την παράδοση ανά τους αιώνες.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Όπως καταλείγει ο Κ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΔΗΣ, το έθνος μας λάτρεψε τις Μούσες και κράτησε τη μουσική του σεμνή στους ναούς και ζωντανή στους κοινωνικούς αγώνες, ακολουθώντας πάντα τον ρυθμό του ΤΕΡΠΑΝΔΡΟΥ: «Ζεύ, πάντων αρχά, πάντων αγήτωρ, Ζεύ, σοι πέμπω ταύταν ύμνων αρχάν». Η ελληνική μουσική παραμένει μια αδιάσπαστη συνέχεια πνευματικής άνθησης, από τον Ιππόδρομο μέχρι τα σημερινά λημέρια της παράδοσης.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ ΚΟΪΝΤΙΛΙΑΝΟΣ, ΠΕΡΙ ΜΟΥΣΙΚΗΣ (ΒΙΒΛΙΟ Β΄).
ΓΟΥΛΙΕΛΜΟΣ WAGNER, ΑΛΦΑΒΗΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ, ΛΕΙΨΙΑ, 1879.
Γ. ΛΑΜΠΕΛΕΤ, Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ.
ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ.
ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ, ΕΡΕΧΘΕΥΣ.
ΙΩΑΝΝΗΣ ΤΖΕΤΖΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ, ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ, 1882.
- ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΑΘΑΣ, ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ (ΤΟΜΟΣ Β΄).
Κ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΔΗΣ, ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΑΘΗΝΗΣΙ, 1888.
ΣΠΥΡΙΔΩΝ Π. ΛΑΜΠΡΟΣ, ΜΙΚΤΑΙ ΣΕΛΙΔΕΣ, 1905.
ΣΠΥΡΙΔΩΝ ΖΑΜΠΕΛΙΟΣ, ΑΣΜΑΤΑ ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ, 1852.
C. FAURIEL, CHANTS POPULAIRES DE LA GRÈCE MODERNE, PARIS, 1825.
E. LEGRAND, RECUEIL DE CHANSONS POPULAIRES GRECQUES, PARIS, 1874.
H. TAINE, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΕΝ ΕΛΛΑΔΙ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου