Επεράσαμε το ποτάμι των Καμινίων. Το χωριό είναι από χαμηλά σπιτάκια και από λίγες καλύβες, που κατοικούν αλβανόφωνοι ποιμένες και γύφτοι. Θεωρείται απ' όλους η μέση του δρόμου από Λεχαινών εις Πάτρας και οι ταξιδιώτες συνήθιζαν να κάνουν εκεί τους πολυώρους σταθμούς των. Τώρα ο ήλιος είχε δύσει, το σκοτάδι ήρχετο και οι καρολόγοι απεφάσισαν να ξενυχτήσουν εκεί. Εξέδυσαν τα άλογά τους και αφού τα έτριψαν καλά με δεμάτια από άχυρο για να στεγνώσουν τον ιδρώτα τους, τα σκέπασαν με μεγάλα μάλλινα σκεπάσματα και τα έδεσαν εις το παχνί. Έπειτα εμπήκαν όλοι εις το χάνι, γιατί και το ψύχος άρχισε να τσούζει.
Το χάνι ήτο μικρό παλιόσπιτο, με αυλήν εις το πίσω μέρος, με το απαραίτητο πηγάδι και υπόστεγο για τ' άλογα. Για τους ανθρώπους καμιά φροντίδα δεν έχει ο χαντζής, γιατί αυτοί συνηθίζουν να κοιμούνται κοντά εις τα πόδια των αλόγων τους ή απάνω εις τα κάρα. Οι τοίχοι του χανιού ήσαν κατάμαυροι, η οροφή γεμάτη αράχνες, το έδαφος λάσπες. Μερικές σανίδες σκεπασμένες με παλιόχαρτα έκαναν τον σκελετό γυμνών ραφιών στον έναν τοίχο. Ο πάγκος με ολίγα ποτήρια και δύο φιάλες ακάθαρτες και κατασκονισμένες ήτο εμπρός, και μακρύ τραπέζι έπιανε τον άλλον τοίχο. Εκαθίσαμε εις την μίαν άκρη του τραπεζιού, γιατί εις την άλλη εκάθητο ήδη άλλη συντροφιά καρολόγων.
Οι σύντροφοί μου έβγαλαν από τους ντορβάδες ψωμί αραποσίτι και ελιές και αρχίσαμε το δείπνο. Ο χαντζής έφερε σε δύο μαστραπάδες το σχετικό κρασί. Οι καρολόγοι σχετίζονται εύκολα μεταξύ τους. Ακολουθούν τον ίδιον δρόμον, υποφέρουν τους αυτούς κόπους, δίδουν χέρι ο ένας προς τον άλλον σε ώρα ανάγκης. Εκτός τούτου έχουν να ειπούν τόσα και τόσα περί των αλόγων των, των συναδέλφων, περί του ταξιδίου των, ώστε ευθύς φιλιώνονται, ενώ δεν γνωρίζουν ούτε τα ονόματά τους. Τούτο έγινε σε λιγάκι και με τους συντρόφους μου· άλλαξαν ολίγας λέξεις, εκράτησαν τέλος, κατήντησαν στο τραγούδι: «Μπαίνουμε στ' αμπέλι σαν νοικοκυραίοι...»
Σε λιγάκι έτριξε η πόρτα του χανιού και μπήκε μέσα ο Μπαρμπα-Παναγιώτης. Τον θυμούνται όλοι οι καρολόγοι της εποχής εκείνης τον Μπαρμπα-Παναγιώτη. Γέροντας κοντός, ξερακιανός, με ψαρά μαλλιά και γένια δασιά, πυκνά και κατσούφικο μέτωπο. Διέτρεχε τότε το από Λεχαινών μέχρις Αχαΐας διάστημα, φέρων μαζί του ένα γυάλινο κουτί με τέσσερις κούκλες μέσα και το μικρό μπουζούκι του. Εσταματούσε από χωριό σε χωριό, από χάνι σε χάνι, εμπρός εις τας καλύβας των αγροτών και τας στάνας των ποιμένων εις το δάσος, πολλές φορές κοντά εις τον δρόμον, και με το μπουζούκι και τα νευρόσπαστά του εκέρδιζε το ψωμί του.
Ποιος όμως ήτο ο άνθρωπος αυτός; Μυστήριον. Οι καρολόγοι, άνθρωποι όχι και τόσον πιστευτικοί, έλεγαν πολλά περί αυτού. Ένας άνθρωπος, έλεγαν, υπόπτου εξωτερικού, με το μαύρο φέσι του κατεβασμένο ως τα αυτιά και μικρή στάθη, έμεινε ένα βράδυ στην άκρη μικράς λίμνης. Η λίμνη αυτή λέγεται Κυκάσελα και είναι έξω από τη Μανολάδα. Κατά τα μεσάνυχτα ο αράπης της λίμνης, με τη σιδερένια ματσούκα του, εβγήκε να βοσκήσει τα φλωριά του. Ο άνθρωπος εκείνος τα έβλεπε να πηδούν απάνω στο χορτάρι κάτω από την αστροφεγγιά, τα φλωριά, και να προχωρούν αργά και να κουδουνίζουν σαν κοπάδι από πρόβατα. Όλα ήσαν κατακάθαρα, τόσο που η χλόη της αγρίας λίμνης εφαινόταν ως χρυσή. Και ο αράπης ορθός, με τη σιδερένια ματσούκα του, τα σαλαγούσε εμπρός, τα μάζευε από 'δω, τα έσπρωχνε από 'κει, για να μην πλανηθούν, να μη σκορπίσουν στα χαμόκλαδα και χάσει κανένα.
Ο άνθρωπος, αν ήθελε ή μπορούσε, να γίνει πλούσιος μεμιάς· έφτανε να ρίξει την καπότα του και την αυγή να εύρει πλακωμένο πλήθος από φλωριά. Αλλ' ούτε το σκέφτηκε. Το γλυκό κουδούνισμά τους δεν εκέντησε καθόλου την πλεονεξία του. Εκκάθητο με το κεφάλι στα γόνατα βαθιά συλλογισμένος· μπορεί και να έκλαιε. Τούτο φυσικά έκαμε εντύπωση στον αράπη. Επλησίασε και τον ρώτησε: — Τι κάνεις εδώ, γέροντα; — Έρχομαι από μακρινό τόπο και, νυχτωμένος, δεν έχω πού να μείνω και έγειρα εδεπά να πλαγιάσω. — Σε βλέπω λυπημένο. Για πες μου, είσαι δυσαρεστημένος από την τύχη σου; — Είμαι, λέει, είμαι και πολύ! — Τι θέλεις; Θέλεις να σου δώσω φλωριά, να σε κάνω να πλέεις στο μάλαμα και στα σίμι; Θέλεις; — Δε θέλω φλωριά. Το μάλαμα και τα σίμι δεν γιατρεύουν τον πόνο της καρδιάς μου. — Αμ τι θες; — Κάνε, σαν με έχει η τύχη μου να ζήσω ακόμη, να πίνω τα φαρμάκια, ήθελα να είχα τίποτα να βγάνω το ψωμί μου.
— Καλά, είπεν ο αράπης. Εμπήκε μέσα στη λίμνη και σε λιγάκι γύρισε φέρων ένα κουτί σκεπασμένο με κόκκινο πανί και ένα μπουζούκι. — Να, είπε στον άνθρωπο, με τούτο θα κάμεις τη δουλειά σου. Αν με χρειαστείς καμιά φορά, λέγε «Κυκάσελα» και εγώ θα έρθω όπου κι αν είσαι.
Αυτός ο άνθρωπος ήτο ο Μπαρμπα-Παναγιώτης. Αυτός λοιπόν, άμα άνοιξε η πόρτα, μπήκε στο χάνι, κρατών στο ένα χέρι το μπουζούκι του και στο άλλο το κουτί σκεπασμένο με κόκκινο, μισοτριμμένο πανί. — Α! Καλώς τον Μπαρμπα-Παναγιώτη! Κάτσε κοντά, μωρέ, και μάνα και πατέρα! εφώνησε ομόφωνα και με χαρά το καρολόγι. Το «μάνα και πατέρα» σημαίνει πως εστάθηκε τυχερός ο γέροντας γιατί τους βρήκε στο τραπέζι. Εκείνος χαμογέλασε πικρά για το τυχερό του αυτό, εσούφρωσε τα φρύδια, γνωρίζοντας ότι οι άνθρωποι εκείνοι ήθελαν την χαράν και πολύ ολίγον εφρόντιζαν αν την είχε και αυτός. Έριξε εις μίαν γωνίαν την κάπα του και εκάθισε μεταξύ των στο τραπέζι. — Φάε, γέρο μου, και πιες να κάνεις κέφι. Θα το ακούσουμε απόψε; Θα βάλεις τις κούκλες να χορέψουν το τσάμικο; είπε κάποιος από τους καρολόγους.
Ο Μπαρμπα-Παναγιώτης εκίνησε το κεφάλι παραδεχόμενος. Έφαγε ολίγον, έπιε ολιγότερο, και έπειτα ετοποθέτησε το κουτί του, εσήκωσε το κόκκινο πανί και, αφού πήρε το μπουζούκι του, άρχισε να παίζει τον καρσιλαμά. Μέσα στο κουτί εφάνησαν τέσσερις κούκλες, δύο άντρες και δύο γυναίκες. Οι άντρες φορούσαν φουστανέλες και οι γυναίκες βλάχικα. Είχαν ανάστημα από μία πιθαμή καθεμία. Άμα ο γέροντας άρχισε να παίζει το μπουζούκι και να τραγουδεί, τα νευρόσπαστα εκινήθησαν και άρχισαν να χορεύουν σύμφωνα με τον ρυθμόν. Πότε λύγιζαν τα γόνατα και το κορμί, εκουνούσαν το κεφάλι, εσήκωναν το χέρι και έξαφνα εστρογύριζαν διά μιας όλες ως βαρελάκια.
— Διαβόλου πράγματα! Και έπειτα σου λέει δεν είναι διαβολικά! έλεγαν από καιρού εις καιρόν οι καρολόγοι, κοιτάζοντας με αυξάνουσαν απορίαν τας κινήσεις των νευροσπάστων. Ο γέροντας εξακολουθούσε να τραγουδεί και να ταιριάζει τον ήχον του μπουζουκιού με τη φωνή του. Το μπουζούκι στα χέρια του καταντούσε έμψυχον· έβγαζε γλυκές και μελωδικές φωνές και τα νευρόσπαστα μέσα στο γυάλινο κουτί τους εχόρευαν διαφόρους χορούς: το συρτό, τον καλαματιανό, τον πηδηχτό, το τσάμικο. Και εις την αλλαγήν των ήχων τα νευρόσπαστα, ως να είχον αίσθησιν να ήκουον τον ρυθμόν και τας λέξεις, άλλαζαν τάξιν, θέσιν, κινήσεις και χορόν.
Ο χαντζής, ωχρός και αδύνατος, εκάθητο τυλιγμένος μέσα εις παλιό επανωφόρι, με το κεφάλι στηριγμένο εις τον πάγκον και κοίταζε αφηρημένος τα «διαβολικά πράματα». Η γυναίκα του, επίσης αδύνατη και ζαρωμένη γερόντισσα, συμμαζεμένη ως γάτα κοντά στη γωνιά, έκανε κάποτε το σταυρό της και εψιθύριζε λέξεις από το «Πιστεύω» και έφτυνε απάνω από τον ώμο της, δηλαδή κατά πρόσωπον του «όξω από 'δώ». Οι καρολόγοι, καθήμενοι εις τους πάγκους, άφωνοι και μισοκοιμισμένοι, εκοίταζαν με νυσταγμένα μάτια πότε τα νευρόσπαστα και πότε τον γέροντα, ο οποίος εφαίνετο εκείνη την ώρα πως κρατούσε την «σφραγίδα της Σολομωνικής» και ήτο κύριος εις τα ακάθαρτα και πονηρά πνεύματα.
Ο Μπαρμπα-Παναγιώτης έπαυσε τέλος το τραγούδι του. Εσηκώθη μέσα εις την γενικήν σιωπήν, έσυρε από το σιλάχι του μικρό ξύλινο καυκί και το έβαλε απάνω στο τραπέζι για να μαζέψει την αμοιβήν του. Οι καρολόγοι, όταν θέλουν να διασκεδάσουν, ξοδεύουν αλύπητα. Ο γέροντας εφάνη ευχαριστημένος από το ποσόν που εσύναξε. Χωρίς να ειπεί λέξη, επήρε την κάπα του, εσκέπασε πάλι με το κόκκινο πανί τον «θησαυρόν» του, εκαληνύχτισε και έφυγε. — Γέρο-στρίγκλα, έχουμε λιβανωτό; εψιθύρισε ο χαντζής, όταν η πόρτα έκλεισε πίσω από τον γέροντα.
Εγώ, από την ώρα που ο τραγουδιστής άρχισε τα παιχνίδια του έως την ώρα που έφυγε, δεν εκινήθην καθόλου από την θέση μου. Συμμαζεμένος μέσα εις μίαν φλοκάτη, εκοίταζα με φόβον και απορίαν άλλοτε τα νευρόσπαστα και άλλοτε τον γέροντα, άλλοτε το χέρι του που εκινείτο γοργά και αδιάκοπα πάνω από τις χορδές του οργάνου. Αληθινά ευρισκόμην εις μεγάλην στενοχωρίαν, που δεν ημπορούσα να καταλάβω ποιες ήσαν οι σχέσεις του γέροντα με τα νευρόσπαστα και πώς ακολουθούσαν τα τσακίσματα της φωνής του με τόσην ακρίβειαν. Ήρχισα να πιστεύω ως αληθινά τα λεγόμενα και όλην σχεδόν τη νύχτα ενόμιζα ότι ευρισκόμην μεταξύ του φοβερού αράπη της λίμνης και του Μπαρμπα-Παναγιώτη.
Αλλά όπως όλα τα πράγματα τα ξεκαθαρίζει ο καιρός, καθάρισε σε λιγάκι και το μυστήριον του Μπαρμπα-Παναγιώτη. Έμαθα δηλαδή ότι όχι ο αράπης της λίμνης, αλλά πολυχρόνιος φυλακή τού έδωκε το μπουζούκι και τα νευρόσπαστα. Νέος ο Μπαρμπα-Παναγιώτης, παρεσύρθη από την κακογλωσσιά της γυναικός του εις φοβερό έγκλημα. Εσκότωσε το παιδί που είχε αποκτήσει με την πρώτη του γυναίκα· και κατά την πολυχρόνιον κάθειρξή του εφεύρε τον μηχανισμόν να τραγουδεί και να χορεύουν τα νευρόσπαστα. Πώς το κατόρθωσε; Δική του δουλειά. Φτάνει που το κατόρθωσε.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΗΓΗΜΑ «ΤΟ ΜΑΓΕΜΕΝΟ ΚΟΥΤΙ»
Γραμμένο το 1888 και δημοσιευμένο αρχικά στο περιοδικό «ΕΒΔΟΜΑΣ», «ΤΟ ΜΑΓΕΜΕΝΟ ΚΟΥΤΙ» του ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΡΚΑΒΙΤΣΑ αποτελεί ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά δείγματα της ελληνικής ηθογραφίας. Ο συγγραφέας, αντλώντας έμπνευση από τις εμπειρίες του στην ύπαιθρο της Ηλείας, δημιουργεί μια ιστορία που ισορροπεί ανάμεσα στον τρόμο και την ελέη.
Η ένταξη του διηγήματος στη συλλογή «ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ» το 1892 σφράγισε τη λογοτεχνική αξία του έργου. Μέσα από τη μορφή του Μπαρμπα-Παναγιώτη, ο Καρκαβίτσας δεν περιγράφει απλώς μια λαϊκή δοξασία, αλλά αποκαλύπτει πώς η ανθρώπινη ανάγκη για επιβίωση και εξιλέωση μπορεί να γεννήσει «θαύματα» μέσα από το απόλυτο σκοτάδι της φυλακής. Είναι μια ιστορία που παραμένει επίκαιρη, υπενθυμίζοντας ότι πίσω από κάθε «μαγεία» κρύβεται μια πολύ ανθρώπινη, συχνά τραγική, αλήθεια.
ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙ ΣΤΟΝ ΣΚΛΗΡΟ ΡΕΑΛΙΣΜΟ: ΟΙ ΕΠΙΡΡΟΕΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΑΒΙΤΣΑ
Στο διήγημα «ΤΟ ΜΑΓΕΜΕΝΟ ΚΟΥΤΙ», ο ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΑΡΚΑΒΙΤΣΑΣ επιτυγχάνει μια μοναδική λογοτεχνική σύζευξη. Από τη μία πλευρά, αντλεί από την πλούσια δεξαμενή της ελληνικής λαογραφίας, ζωντανεύοντας θρύλους για στοιχειωμένες λίμνες και απόκοσμα πνεύματα. Από την άλλη, εισάγει τον ευρωπαϊκό νατουραλισμό, αποκαλύπτοντας την ωμή αλήθεια πίσω από τις δεισιδαιμονίες.
Σε αντίθεση με άλλα έργα του, όπως ο «ΖΗΤΙΑΝΟΣ» όπου η πονηριά κυριαρχεί, εδώ κυριαρχεί η τραγική ειρωνεία. Οι θεατές βλέπουν μαγεία εκεί που υπάρχει μόνο πόνος και φυλακή. Με αυτό το έργο, ο Καρκαβίτσας αποδεικνύει ότι είναι ο ανατόμος της ελληνικής ψυχής, ικανός να δει την ομορφιά ενός χορού ακόμα και όταν αυτός πηγάζει από την πιο σκοτεινή ανθρώπινη πράξη.
ΒΑΣΙΚΑ ΑΠΟΣΦΘΕΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΛΕΟΝΕΞΙΑ:
«Το γλυκό κουδούνισμά τους δεν εκέντησε καθόλου την πλεονεξία του. Εκκάθητο με το κεφάλι στα γόνατα βαθιά συλλογισμένος· μπορεί και να έκλαιε.»
ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΔΥΣΤΥΧΙΑ:
«Δε θέλω φλωριά. Το μάλαμα και τα σίμι δεν γιατρεύουν τον πόνο της καρδιάς μου.»
ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΤΟΥ ΛΑΟΥ:
«Διαβόλου πράγματα! Και έπειτα σου λέει δεν είναι διαβολικά!»
ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟ:
«Κατά την πολυχρόνιον κάθειρξή του εφεύρε τον μηχανισμόν να τραγουδεί και να χορεύουν τα νευρόσπαστα. Πώς το κατόρθωσε; Δική του δουλειά. Φτάνει που το κατόρθωσε.»
ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΚΑΙ ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ
| ΛΕΞΗ / ΦΡΑΣΗ | ΣΗΜΑΣΙΑ / ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ |
| ΝΕΥΡΟΣΠΑΣΤΑ | Οι μαριονέτες. Συμβολίζουν τους ανθρώπους που κινούνται από τη μοίρα ή τα πάθη τους. |
| ΚΑΡΟΛΟΓΟΙ | Οι αγωγιάτες της εποχής. Αντιπροσωπεύουν τον απλό, προληπτικό λαό. |
| ΣΙΛΑΧΙ | Η δερμάτινη ζώνη των αγωνιστών/χωρικών όπου έβαζαν όπλα ή χρήματα. |
| ΚΥΚΑΣΕΛΑ | Η λίμνη-σύμβολο του μυστηρίου και του πειρασμού. |
| ΜΑΛΑΜΑ ΚΑΙ ΣΙΜΙ | Ο χρυσός και το ασήμι. Συμβολίζουν τον υλικό πλούτο που δεν γιατρεύει την ψυχή. |
| ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΤΗΣ ΣΟΛΟΜΩΝΙΚΗΣ | Σύμβολο μαγείας και εξουσίας πάνω στα πνεύματα. |
Η ΗΛΕΙΑ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΡΚΑΒΙΤΣΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ «ΤΟ ΜΑΓΕΜΕΝΟ ΚΟΥΤΙ»
Για τον ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΡΚΑΒΙΤΣΑ, η πατρίδα του, η Ηλεία, ήταν η αστείρευτη πηγή της έμπνευσής του. Στο διήγημα «ΤΟ ΜΑΓΕΜΕΝΟ ΚΟΥΤΙ», μας μεταφέρει στα ΛΕΧΑΙΝΑ, στα ΚΑΜΙΝΙΑ και στη μυστηριώδη λίμνη ΚΥΚΑΣΕΛΑ, υφαίνοντας έναν ιστό ανάμεσα στην πραγματικότητα και τον θρύλο.
Δεν πρόκειται απλώς για μια περιγραφή τοπίων, αλλά για μια βαθιά βουτιά στην ψυχή του τόπου. Ο Καρκαβίτσας χρησιμοποιεί το γνώριμο σκηνικό των παιδικών του χρόνων για να μιλήσει για πανανθρώπινα θέματα: το έγκλημα, την τιμωρία, την εξιλέωση μέσω της τέχνης και την αιώνια πάλη ανάμεσα στη λογική και την πρόληψη. Το «Μαγεμένο Κουτί» παραμένει ένας λογοτεχνικός χάρτης της Ηλείας, όπου κάθε λέξη στάζει αυθεντικότητα και κάθε περιγραφή μυρίζει χώμα και ιστορία.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.